Sarga 103

32 shlokas

1. 1

   वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः

   अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः

   vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ

   abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ

2. 2

   पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः

   आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव

   puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ

   ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

3. 3

   पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ

   प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते

   pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha

   prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate

4. 4

   स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप

   मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्

   sa te'haṃ piturācāryastava caiva paraṃtapa

   mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim

5. 5

   इमा हि ते परिषदः श्रेणयश्च समागताः

   एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम्

   imā hi te pariṣadaḥ śreṇayaśca samāgatāḥ

   eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim

6. 6

   वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्

   अस्यास्तु वचनं कुर्वन्नातिवर्तेः सतां गतिम्

   vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum

   asyāstu vacanaṃ kurvannātivarteḥ satāṃ gatim

7. 7

   भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव

   आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम

   bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava

   ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama

8. 8

   एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघवः स्वयम्

   प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः

   evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghavaḥ svayam

   pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ

9. 9

   यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा

   न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्

   yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā

   na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam

10. 10

    यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनाच्छादनेन च

    नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च

    yathāśakti pradānena snāpanācchādanena ca

    nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca

11. 11

    स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम

    आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति

    sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama

    ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati

12. 12

    एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्

    उवाच परमोदारः सूतं परमदुर्मनाः

    evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram

    uvāca paramodāraḥ sūtaṃ paramadurmanāḥ

13. 13

    इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे

    आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति

    iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe

    āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati

14. 14

    अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः

    शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति

    anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ

    śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati

15. 15

    स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मनाः

    कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत्स्वयम्

    sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanāḥ

    kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstaratsvayam

16. 16

    तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमाः

    किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि

    tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamāḥ

    kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

17. 17

    ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति

    न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने

    brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati

    na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane

18. 18

    उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्

    पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव

    uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam

    puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava

19. 19

    आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्

    उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ

    āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam

    uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha

20. 20

    ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः

    काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग्वदति राघवः

    te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ

    kākutsthamabhijānīmaḥ samyagvadati rāghavaḥ

21. 21

    एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति

    अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा

    eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati

    ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā

22. 22

    तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्

    एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्

    teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt

    evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

23. 23

    एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्संपश्य राघव

    उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्

    etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksaṃpaśya rāghava

    uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

24. 24

    अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्

    शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस्तथा

    athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt

    śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayastathā

25. 25

    न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्

    आर्यं परमधर्मज्ञमभिजानामि राघवम्

    na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram

    āryaṃ paramadharmajñamabhijānāmi rāghavam

26. 26

    यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः

    अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः

    yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ

    ahameva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

27. 27

    धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः

    उवाच रामः सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्

    dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ

    uvāca rāmaḥ samprekṣya paurajānapadaṃ janam

28. 28

    विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम

    न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा

    vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama

    na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

29. 29

    उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः

    युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्

    upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ

    yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

30. 30

    जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्

    सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि

    jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam

    sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani