Sarga 69

34 shlokas

1. 1

   तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः

   कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत्

   tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ

   kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt

2. 2

   आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः

   तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम्

   āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ

   tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam

3. 3

   एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा

   प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना

   evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā

   pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā

4. 4

   स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा

   प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम्

   sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā

   pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam

5. 5

   ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ

   पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम्

   tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau

   paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām

6. 6

   भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता

   इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम्

   सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा

   bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā

   idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam

   samprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā

7. 7

   प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम्

   कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी

   prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam

   kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī

8. 8

   क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति

   हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः

   kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati

   hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ

9. 9

   अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम्

   अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः

   athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham

   agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ

10. 10

    कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि

    यत्रासौ पुरुषव्याघ्रस्तप्यते मे तपः सुतः

    kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi

    yatrāsau puruṣavyāghrastapyate me tapaḥ sutaḥ

11. 11

    इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम्

    हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया

    idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam

    hastyaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā

12. 12

    एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा

    कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम्

    evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā

    kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām

13. 13

    आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम्

    विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे

    ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam

    vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave

14. 14

    कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्मा भूत्तस्य कदाचन

    सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः

    kṛtā śāstrānugā buddhirmā bhūttasya kadācana

    satyasaṃdhaḥ satāṃ śreṣṭho yasyāryo'numate gataḥ

15. 15

    प्रैष्यं पापीयसां यातु सूर्यं च प्रति मेहतु

    हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः

    praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaṃ ca prati mehatu

    hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo'numate gataḥ

16. 16

    कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम्

    अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः

    kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam

    adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ

17. 17

    परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत्

    ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः

    paripālayamānasya rājño bhūtāni putravat

    tatastu druhyatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ

18. 18

    बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः

    अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्योऽनुमते गतः

    baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ

    adharmo yo'sya so'syāstu yasyāryo'numate gataḥ

19. 19

    संश्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम्

    तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः

    saṃśrutya ca tapasvibhyaḥ satre vai yajñadakṣiṇām

    tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ

20. 20

    हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले

    मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः

    hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule

    mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ

21. 21

    उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता

    स नाशयतु दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः

    upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā

    sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ

22. 22

    पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः

    गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः

    pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ

    gurūṃścāpyavajānātu yasyāryo'numate gataḥ

23. 23

    पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः

    स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः

    putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ

    sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ

24. 24

    राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते

    भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्

    rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate

    bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām

25. 25

    उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते

    तच्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः

    ubhe saṃdhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate

    tacca pāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ

26. 26

    यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरुतल्पगे

    मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम्

    yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ gurutalpage

    mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām

27. 27

    देवतानां पितॄणां च मातापित्रोस्तथैव च

    मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः

    devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca

    mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ

28. 28

    सतां लोकात्सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा

    भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः

    satāṃ lokātsatāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭātkarmaṇastathā

    bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ

29. 29

    विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः

    एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह

    vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ

    evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha

30. 30

    तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानमचेतनम्

    भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत्

    tathā tu śapathaiḥ kaṣṭaiḥ śapamānamacetanam

    bharataṃ śokasaṃtaptaṃ kausalyā vākyamabravīt