34 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
यज्ञे सक्ता नृपतयस्तपःसक्ता महर्षयः
शान्तिव्यवसिता विप्राः शमो दम इति प्रभो
janamejaya uvāca
yajñe saktā nṛpatayastapaḥsaktā maharṣayaḥ
śāntivyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho
- 2
तस्माद्यज्ञफलैस्तुल्यं न किंचिद् इह विद्यते
इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैतद् असंशयम्
tasmādyajñaphalaistulyaṃ na kiṃcid iha vidyate
iti me vartate buddhistathā caitad asaṃśayam
- 3
यज्ञैर् इष्ट्वा हि बहवो राजानो द्विजसत्तम
इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गम् इतो गताः
yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam ito gatāḥ
- 4
देवराजः सहस्राक्षः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
देवराज्यं महातेजाः प्राप्तवान् अखिलं विभुः
devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ
devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavān akhilaṃ vibhuḥ
- 5
यथा युधिष्ठिरो राजा भीमार्जुनपुरःसरः
सदृशो देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च
yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥsaraḥ
sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca
- 6
अथ कस्मात्स नकुलो गर्हयामास तं क्रतुम्
अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस्तस्य महात्मनः
atha kasmātsa nakulo garhayāmāsa taṃ kratum
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñastasya mahātmanaḥ
- 7
वैशंपायन उवाच
यज्ञस्य विधिम् अग्र्यं वै फलं चैव नरर्षभ
गदतः शृणु मे राजन्यथावद् इह भारत
vaiśaṃpāyana uvāca
yajñasya vidhim agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha
gadataḥ śṛṇu me rājanyathāvad iha bhārata
- 8
पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर्महर्षयः
ऋत्विक्षु कर्मव्यग्रेषु वितते यज्ञकर्मणि
purā śakrasya yajataḥ sarva ūcurmaharṣayaḥ
ṛtvikṣu karmavyagreṣu vitate yajñakarmaṇi
- 9
हूयमाने तथा वह्नौ होत्रे बहुगुणान्विते
देवेष्वाहूयमानेषु स्थितेषु परमर्षिषु
hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite
deveṣvāhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu
- 10
सुप्रतीतैस्तदा विप्रैः स्वागमैः सुस्वनैर्नृप
अश्रान्तैश्चापि लघुभिर् अध्वर्युवृषभैस्तथा
supratītaistadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanairnṛpa
aśrāntaiścāpi laghubhir adhvaryuvṛṣabhaistathā
- 11
आलम्भसमये तस्मिन्गृहीतेषु पशुष्वथ
महर्षयो महाराज संबभूवुः कृपान्विताः
ālambhasamaye tasmingṛhīteṣu paśuṣvatha
maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ
- 12
ततो दीनान्पशून्दृष्ट्वा ऋषयस्ते तपोधनाः
ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः
tato dīnānpaśūndṛṣṭvā ṛṣayaste tapodhanāḥ
ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ
- 13
अपविज्ञानम् एतत्ते महान्तं धर्मम् इच्छतः
न हि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरंदर
apavijñānam etatte mahāntaṃ dharmam icchataḥ
na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara
- 14
धर्मोपघातकस्त्वेष समारम्भस्तव प्रभो
नायं धर्मकृतो धर्मो न हिंसा धर्म उच्यते
dharmopaghātakastveṣa samārambhastava prabho
nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate
- 15
आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि हेच्छसि
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस्ते सुमहान्भवेत्
āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi
vidhidṛṣṭena yajñena dharmaste sumahānbhavet
- 16
यज बीजैः सहस्राक्ष त्रिवर्षपरमोषितैः
एष धर्मो महाञ्शक्र चिन्त्यमानो ऽधिगम्यते
yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣaparamoṣitaiḥ
eṣa dharmo mahāñśakra cintyamāno 'dhigamyate
- 17
शतक्रतुस्तु तद्वाक्यम् ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
उक्तं न प्रतिजग्राह मानमोहवशानुगः
śatakratustu tadvākyam ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ
- 18
तेषां विवादः सुमहाञ्जज्ञे शक्रमहर्षिणाम्
जङ्गमैः स्थावरैर्वापि यष्टव्यम् इति भारत
teṣāṃ vivādaḥ sumahāñjajñe śakramaharṣiṇām
jaṅgamaiḥ sthāvarairvāpi yaṣṭavyam iti bhārata
- 19
ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस्तत्त्वदर्शिनः
ततः संधाय शक्रेण पप्रच्छुर्नृपतिं वसुम्
te tu khinnā vivādena ṛṣayastattvadarśinaḥ
tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchurnṛpatiṃ vasum
- 20
महाभाग कथं यज्ञेष्वागमो नृपते स्मृतः
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैर् अथो बीजैर् अजैर् अपि
mahābhāga kathaṃ yajñeṣvāgamo nṛpate smṛtaḥ
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyair atho bījair ajair api
- 21
तच्छ्रुत्वा तु वचस्तेषाम् अविचार्य बलाबलम्
यथोपनीतैर्यष्टव्यम् इति प्रोवाच पार्थिवः
tacchrutvā tu vacasteṣām avicārya balābalam
yathopanītairyaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ
- 22
एवम् उक्त्वा स नृपतिः प्रविवेश रसातलम्
उक्त्वेह वितथं राजंश्चेदीनाम् ईश्वरः प्रभुः
evam uktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam
uktveha vitathaṃ rājaṃścedīnām īśvaraḥ prabhuḥ
- 23
अन्यायोपगतं द्रव्यम् अतीतं यो ह्यपण्डितः
धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलम् अश्नुते
anyāyopagataṃ dravyam atītaṃ yo hyapaṇḍitaḥ
dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute
- 24
धर्मवैतंसिको यस्तु पापात्मा पुरुषस्तथा
ददाति दानं विप्रेभ्यो लोकविश्वासकारकम्
dharmavaitaṃsiko yastu pāpātmā puruṣastathā
dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsakārakam
- 25
पापेन कर्मणा विप्रो धनं लब्ध्वा निरङ्कुशः
रागमोहान्वितः सो ऽन्ते कलुषां गतिम् आप्नुते
pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ
rāgamohānvitaḥ so 'nte kaluṣāṃ gatim āpnute
- 26
तेन दत्तानि दानानि पापेन हतबुद्धिना
तानि सत्त्वम् अनासाद्य नश्यन्ति विपुलान्यपि
tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā
tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulānyapi
- 27
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
दाने न कीर्तिर्भवति प्रेत्य चेह च दुर्मतेः
tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ
dāne na kīrtirbhavati pretya ceha ca durmateḥ
- 28
अपि संचयबुद्धिर्हि लोभमोहवशंगतः
उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः
api saṃcayabuddhirhi lobhamohavaśaṃgataḥ
udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ
- 29
एवं लब्ध्वा धनं लोभाद्यजते यो ददाति च
स कृत्वा कर्मणा तेन न सिध्यति दुरागमात्
evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhādyajate yo dadāti ca
sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt
- 30
उञ्छं मूलं फलं शाकम् उदपात्रं तपोधनाः
दानं विभवतो दत्त्वा नराः स्वर्यान्ति धर्मिणः
uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ
dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svaryānti dharmiṇaḥ

