35 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः
यः शापं दातुकामो ऽभूद्विष्णवे प्रभविष्णवे
janamejaya uvāca
uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ
yaḥ śāpaṃ dātukāmo 'bhūdviṣṇave prabhaviṣṇave
- 2
वैशंपायन उवाच
उत्तङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय
गुरुभक्तः स तेजस्वी नान्यं कंचिद् अपूजयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
uttaṅko mahatā yuktastapasā janamejaya
gurubhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃcid apūjayat
- 3
सर्वेषाम् ऋषिपुत्राणाम् एष चासीन्मनोरथः
औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयाम् इति भारत
sarveṣām ṛṣiputrāṇām eṣa cāsīnmanorathaḥ
auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyām iti bhārata
- 4
गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय
उत्तङ्के ऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा
gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya
uttaṅke 'bhyadhikā prītiḥ snehaścaivābhavattadā
- 5
स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा
सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमान् अभूत्
sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā
samyakcaivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt
- 6
अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः
उत्तङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुम् ऐच्छत
atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ
uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata
- 7
तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम्
न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः
taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim
na cānvabudhyata tadā sa munirguruvatsalaḥ
- 8
ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ
उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत्
tataḥ kadācidrājendra kāṣṭhānyānayituṃ yayau
uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat
- 9
स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारम् अरिंदम
निष्पिपेष क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः
sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṃdama
niṣpipeṣa kṣitau rājanpariśrānto bubhukṣitaḥ
- 10
तस्य काष्ठे विलग्नाभूज्जटा रूप्यसमप्रभा
ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले
tasya kāṣṭhe vilagnābhūjjaṭā rūpyasamaprabhā
tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale
- 11
ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भार्गवः
दृष्ट्वा तां वयसो ऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा
tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaśca bhārgavaḥ
dṛṣṭvā tāṃ vayaso 'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā
- 12
ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभेक्षणा
जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना
पितुर्नियोगाद्धर्मज्ञा शिरसावनता तदा
tato gurusutā tasya padmapatranibhekṣaṇā
jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā
piturniyogāddharmajñā śirasāvanatā tadā
- 13
तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैर् अश्रुबिन्दुभिः
न हि तान् अश्रुपातान्वै शक्ता धारयितुं मही
tasyā nipetaturdagdhau karau tair aśrubindubhiḥ
na hi tān aśrupātānvai śaktā dhārayituṃ mahī
- 14
गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रम् उत्तङ्कं प्रीतमानसः
कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरम् इदं मनः
स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुम् इच्छामि ते वचः
gautamastvabravīdvipram uttaṅkaṃ prītamānasaḥ
kasmāttāta tavādyeha śokottaram idaṃ manaḥ
sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ
- 15
उत्तङ्क उवाच
भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया
भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च
uttaṅka uvāca
bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā
bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca
- 16
जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे
शतवर्षोषितं हि त्वं न माम् अभ्यनुजानथाः
jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me
śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na mām abhyanujānathāḥ
- 17
भवता ह्यभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मया
उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशो ऽथ सहस्रशः
bhavatā hyabhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā
upapannā dvijaśreṣṭha śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 18
गौतम उवाच
त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव
व्यतिक्रामन्महान्कालो नावबुद्धो द्विजर्षभ
gautama uvāca
tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava
vyatikrāmanmahānkālo nāvabuddho dvijarṣabha
- 19
किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव
अनुज्ञां गृह्य मत्तस्त्वं गृहान्गच्छस्व माचिरम्
kiṃ tvadya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava
anujñāṃ gṛhya mattastvaṃ gṛhāngacchasva māciram
- 20
उत्तङ्क उवाच
गुर्वर्थं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम
तम् उपाकृत्य गच्छेयम् अनुज्ञातस्त्वया विभो
uttaṅka uvāca
gurvarthaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama
tam upākṛtya gaccheyam anujñātastvayā vibho
- 21
गौतम उवाच
दक्षिणा परितोषो वै गुरूणां सद्भिर् उच्यते
तव ह्याचरतो ब्रह्मंस्तुष्टो ऽहं वै न संशयः
gautama uvāca
dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhir ucyate
tava hyācarato brahmaṃstuṣṭo 'haṃ vai na saṃśayaḥ
- 22
इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह
युवा षोडशवर्षो हि यद् अद्य भविता भवान्
itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha
yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān
- 23
ददामि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज
एताम् ऋते हि नान्या वै त्वत्तेजो ऽर्हति सेवितुम्
dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija
etām ṛte hi nānyā vai tvattejo 'rhati sevitum
- 24
ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम्
गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीम् अथाब्रवीत्
tatastāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm
guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīm athābravīt
- 25
किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम्
प्रियं हि तव काङ्क्षामि प्राणैर् अपि धनैर् अपि
kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām
priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api
- 26
यद्दुर्लभं हि लोके ऽस्मिन्रत्नम् अत्यद्भुतं भवेत्
तद् आनयेयं तपसा न हि मे ऽत्रास्ति संशयः
yaddurlabhaṃ hi loke 'sminratnam atyadbhutaṃ bhavet
tad ānayeyaṃ tapasā na hi me 'trāsti saṃśayaḥ
- 27
अहल्योवाच
परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह
पर्याप्तये तद्भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम्
ahalyovāca
parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha
paryāptaye tadbhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam
- 28
वैशंपायन उवाच
उत्तङ्कस्तु महाराज पुनर् एवाब्रवीद्वचः
आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि प्रियं तव
vaiśaṃpāyana uvāca
uttaṅkastu mahārāja punar evābravīdvacaḥ
ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava
- 29
अहल्योवाच
सौदासपत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले
ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत्
ahalyovāca
saudāsapatnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale
te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet
- 30
स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय
गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा
sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya
gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā

