25 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि
brāhmaṇa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini
- 2
ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिद् आगमे
विषये मे न वस्तव्यम् इति शिष्ट्यर्थम् अब्रवीत्
brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃścid āgame
viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭyartham abravīt
- 3
इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम्
आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः
ityuktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam
ācakṣva viṣayaṃ rājanyāvāṃstava vaśe sthitaḥ
- 4
सो ऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुम् इच्छाम्यहं विभो
वचस्ते कर्तुम् इच्छामि यथाशास्त्रं महीपते
so 'nyasya viṣaye rājño vastum icchāmyahaṃ vibho
vacaste kartum icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate
- 5
इत्युक्तः स तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना
मुहुर् उष्णं च निःश्वस्य न स तं प्रत्यभाषत
ityuktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā
muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata
- 6
तम् आसीनं ध्यायमानं राजानम् अमितौजसम्
कश्मलं सहसागच्छद्भानुमन्तम् इव ग्रहः
tam āsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānam amitaujasam
kaśmalaṃ sahasāgacchadbhānumantam iva grahaḥ
- 7
समाश्वास्य ततो राजा व्यपेते कश्मले तदा
ततो मुहूर्ताद् इव तं ब्राह्मणं वाक्यम् अब्रवीत्
samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā
tato muhūrtād iva taṃ brāhmaṇaṃ vākyam abravīt
- 8
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीम् इमाम्
pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati
viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvanpṛthivīm imām
- 9
नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया
नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया
nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā
nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā
- 10
नाध्यगच्छं यदा तासु तदा मे कश्मलो ऽभवत्
ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनर् उपस्थिता
nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo 'bhavat
tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā
- 11
तया न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
उष्यतां यावद् उत्साहो भुज्यतां यावद् इष्यते
tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama
uṣyatāṃ yāvad utsāho bhujyatāṃ yāvad iṣyate
- 12
पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
ब्रूहि कां बुद्धिम् आस्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया
pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati
brūhi kāṃ buddhim āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā
- 13
कां वा बुद्धिं विनिश्चित्य सर्वो वै विषयस्तव
नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव
kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayastava
nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayastava
- 14
जनक उवाच
अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु
नाध्यगच्छम् अहं यस्मान्ममेदम् इति यद्भवेत्
janaka uvāca
antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu
nādhyagaccham ahaṃ yasmānmamedam iti yadbhavet
- 15
कस्येदम् इति कस्य स्वम् इति वेदवचस्तथा
नाध्यगच्छम् अहं बुद्ध्या ममेदम् इति यद्भवेत्
kasyedam iti kasya svam iti vedavacastathā
nādhyagaccham ahaṃ buddhyā mamedam iti yadbhavet
- 16
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य ममत्वं वर्जितं मया
शृणु बुद्धिं तु यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम
etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā
śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama
- 17
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि गन्धान्घ्राणगतान् अपि
तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi gandhānghrāṇagatān api
tasmānme nirjitā bhūmirvaśe tiṣṭhati nityadā
- 18
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि रसान् आस्ये ऽपि वर्ततः
आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye 'pi vartataḥ
āpo me nirjitāstasmādvaśe tiṣṭhanti nityadā
- 19
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषा
तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi rūpaṃ jyotiśca cakṣuṣā
tasmānme nirjitaṃ jyotirvaśe tiṣṭhati nityadā
- 20
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये
तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi sparśāṃstvaci gatāśca ye
tasmānme nirjito vāyurvaśe tiṣṭhati nityadā
- 21
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतान् अपि
तस्मान्मे निर्जिताः शब्दा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi śabdāñśrotragatān api
tasmānme nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā
- 22
नाहम् आत्मार्थम् इच्छामि मनो नित्यं मनोऽन्तरे
मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा
nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṃ mano'ntare
mano me nirjitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā
- 23
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्यो ऽतिथिभिः सह
इत्यर्थं सर्व एवेमे समारम्भा भवन्ति वै
devebhyaśca pitṛbhyaśca bhūtebhyo 'tithibhiḥ saha
ityarthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai
- 24
ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत्
त्वज्जिज्ञासार्थम् अद्येह विद्धि मां धर्मम् आगतम्
tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punar abravīt
tvajjijñāsārtham adyeha viddhi māṃ dharmam āgatam
- 25
त्वम् अस्य ब्रह्मनाभस्य बुद्ध्यारस्यानिवर्तिनः
सत्त्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः
tvam asya brahmanābhasya buddhyārasyānivartinaḥ
sattvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ

