21 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
निबोध दशहोतॄणां विधानम् इह यादृशम्
brāhmaṇa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
- 2
सर्वम् एवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानम् अवेक्षते
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत्
sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate
retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt
- 3
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्माद् अन्यः प्रणीयते
ततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः
śarīrabhṛdgārhapatyastasmād anyaḥ praṇīyate
tataścāhavanīyastu tasminsaṃkṣipyate haviḥ
- 4
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षते
रूपं भवति वै व्यक्तं तद् अनुद्रवते मनः
tato vācaspatirjajñe samānaḥ paryavekṣate
rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ
- 5
ब्राह्मण्युवाच
कस्माद्वाग् अभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनो ऽभवत्
मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते
brāhmaṇyuvāca
kasmādvāg abhavatpūrvaṃ kasmātpaścānmano 'bhavat
manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate
- 6
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति
kena vijñānayogena matiścittaṃ samāsthitā
samunnītā nādhyagacchatko vaināṃ pratiṣedhati
- 7
ब्राह्मण उवाच
ताम् अपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्य् अपानताम्
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्माद् अवेक्षते
brāhmaṇa uvāca
tām apānaḥ patirbhūtvā tasmātpreṣyaty apānatām
tāṃ matiṃ manasaḥ prāhurmanastasmād avekṣate
- 8
प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वम् अनुपृच्छसि
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोर् एव समाह्वयम्
praśnaṃ tu vāṅmanasormāṃ yasmāttvam anupṛcchasi
tasmātte vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam
- 9
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानम् अपृच्छताम्
आवयोः श्रेष्ठम् आचक्ष्व छिन्द्धि नौ संशयं विभो
ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām
āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chinddhi nau saṃśayaṃ vibho
- 10
मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम्
अहं वै कामधुक्तुभ्यम् इति तं प्राह वाग् अथ
mana ityeva bhagavāṃstadā prāha sarasvatīm
ahaṃ vai kāmadhuktubhyam iti taṃ prāha vāg atha
- 11
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhyubhe manasī mama
sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava
- 12
यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरो ऽपि वा
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्माद् असि गरीयसी
yastu te viṣayaṃ gacchenmantro varṇaḥ svaro 'pi vā
tanmano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī
- 13
यस्माद् असि च मा वोचः स्वयम् अभ्येत्य शोभने
तस्माद् उच्छ्वासम् आसाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति
yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane
tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati
- 14
प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति
प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणम् अपानती
प्रजापतिम् उपाधावत्प्रसीद भगवन्न् इति
prāṇāpānāntare devī vāgvai nityaṃ sma tiṣṭhati
preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī
prajāpatim upādhāvatprasīda bhagavann iti
- 15
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचम् आप्याययन्पुनः
तस्माद् उच्छ्वासम् आसाद्य न वाग्वदति कर्हिचित्
tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācam āpyāyayanpunaḥ
tasmād ucchvāsam āsādya na vāgvadati karhicit
- 16
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यम् एव प्रवर्तते
तयोर् अपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी
ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate
tayor api ca ghoṣiṇyornirghoṣaiva garīyasī
- 17
गौर् इव प्रस्रवत्येषा रसम् उत्तमशालिनी
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी
gaur iva prasravatyeṣā rasam uttamaśālinī
satataṃ syandate hyeṣā śāśvataṃ brahmavādinī
- 18
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते
एतयोर् अन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः
divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite
etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ
- 19
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया
किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती
anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā
kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī
- 20
प्राणेन या संभवते शरीरे प्राणाद् अपानं प्रतिपद्यते च
उदानभूता च विसृज्य देहं व्यानेन सर्वं दिवम् आवृणोति
prāṇena yā saṃbhavate śarīre prāṇād apānaṃ pratipadyate ca
udānabhūtā ca visṛjya dehaṃ vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti
- 21
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापि
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा
tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha ityeva pūrvaṃ prajajalpa cāpi
tasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṃ tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭā

