56 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
स मित्रसहम् आसाद्य त्वभिज्ञानम् अयाचत
तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा
vaiśaṃpāyana uvāca
sa mitrasaham āsādya tvabhijñānam ayācata
tasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā
- 2
सौदास उवाच
न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः
एतन्मे मतम् आज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले
saudāsa uvāca
na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ
etanme matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale
- 3
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तस्ताम् उत्तङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यम् अथाब्रवीत्
श्रुत्वा च सा ततः प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktastām uttaṅkastu bharturvākyam athābravīt
śrutvā ca sā tataḥ prādāttasmai te maṇikuṇḍale
- 4
अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनर् अब्रवीत्
किम् एतद्गुह्यवचनं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिव
avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punar abravīt
kim etadguhyavacanaṃ śrotum icchāmi pārthiva
- 5
सौदास उवाच
प्रजा निसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह
विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः
saudāsa uvāca
prajā nisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti ha
viprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ
- 6
सो ऽहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषम् अवाप्तवान्
गतिम् अन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान्
स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम
so 'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣam avāptavān
gatim anyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān
svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama
- 7
न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः
शक्यं नृलोके संस्थातुं प्रेत्य वा सुखम् एधितुम्
na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ
śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukham edhitum
- 8
तद् इष्टे ते मयैवैते दत्ते स्वे मणिकुण्डले
यः कृतस्ते ऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्व मे
tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale
yaḥ kṛtaste 'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me
- 9
उत्तङ्क उवाच
राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनर् एष्यामि ते वशम्
प्रश्नं तु कंचित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप
uttaṅka uvāca
rājaṃstatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam
praśnaṃ tu kaṃcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa
- 10
सौदास उवाच
ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः
छेत्तास्मि संशयं ते ऽद्य न मे ऽत्रास्ति विचारणा
saudāsa uvāca
brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ
chettāsmi saṃśayaṃ te 'dya na me 'trāsti vicāraṇā
- 11
उत्तङ्क उवाच
प्राहुर्वाक्संगतं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शिनः
मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः
uttaṅka uvāca
prāhurvāksaṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśinaḥ
mitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ
- 12
स भवान्मित्रताम् अद्य सम्प्राप्तो मम पार्थिव
स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर
sa bhavānmitratām adya samprāpto mama pārthiva
sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara
- 13
अवाप्तार्थो ऽहम् अद्येह भवांश्च पुरुषादकः
भवत्सकाशम् आगन्तुं क्षमं मम न वेति वा
avāptārtho 'ham adyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥ
bhavatsakāśam āgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā
- 14
सौदास उवाच
क्षमं चेद् इह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम
मत्समीपं द्विजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथंचन
saudāsa uvāca
kṣamaṃ ced iha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama
matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃcana
- 15
एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह
आगच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युर् असंशयम्
evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha
āgacchato hi te vipra bhavenmṛtyur asaṃśayam
- 16
वैशंपायन उवाच
इत्युक्तः स तदा राज्ञा क्षमं बुद्धिमता हितम्
समनुज्ञाप्य राजानम् अहल्यां प्रति जग्मिवान्
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam
samanujñāpya rājānam ahalyāṃ prati jagmivān
- 17
गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः
जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति
gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ
javena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati
- 18
यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम्
तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिने ऽनयत्
yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam
tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayat
- 19
स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम्
बिल्वं ददर्श कस्मिंश्चिद् आरुरोह क्षुधान्वितः
sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam
bilvaṃ dadarśa kasmiṃścid āruroha kṣudhānvitaḥ
- 20
शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनम् अरिंदम
यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै
śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinam ariṃdama
yasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai
- 21
विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम्
अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले
viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīm
apaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale
- 22
ऐरावतकुलोत्पन्नः शीघ्रो भूत्वा तदा स वै
विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले
airāvatakulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai
vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale
- 23
ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह
पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः
hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha
papāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ
- 24
स दण्डकाष्ठम् आदाय वल्मीकम् अखनत्तदा
क्रोधामर्षाभितप्ताङ्गस्ततो वै द्विजपुंगवः
sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanattadā
krodhāmarṣābhitaptāṅgastato vai dvijapuṃgavaḥ
- 25
तस्य वेगम् असह्यं तम् असहन्ती वसुंधरा
दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशम् आतुरा
tasya vegam asahyaṃ tam asahantī vasuṃdharā
daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśam āturā
- 26
ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम्
नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात्
tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalam
nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt
- 27
रथेन हरियुक्तेन तं देशम् उपजग्मिवान्
वज्रपाणिर्महातेजा ददर्श च द्विजोत्तमम्
rathena hariyuktena taṃ deśam upajagmivān
vajrapāṇirmahātejā dadarśa ca dvijottamam
- 28
स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः
उत्तङ्कम् अब्रवीत्तात नैतच्छक्यं त्वयेति वै
sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ
uttaṅkam abravīttāta naitacchakyaṃ tvayeti vai
- 29
इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः
न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यम् इदं तव
ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ
na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryam idaṃ tava
- 30
उत्तङ्क उवाच
नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया
प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम
uttaṅka uvāca
nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayā
prāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama

