21 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
यद् आदिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायम् एव च
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः
brahmovāca
yad ādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyam eva ca
nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ
- 2
अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः
श्रविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः
ahaḥ pūrvaṃ tato rātrirmāsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ
śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ
- 3
भूमिर् आदिस्तु गन्धानां रसानाम् आप एव च
रूपाणां ज्योतिर् आदिस्तु स्पर्शादिर्वायुर् उच्यते
शब्दस्यादिस्तथाकाशम् एष भूतकृतो गुणः
bhūmir ādistu gandhānāṃ rasānām āpa eva ca
rūpāṇāṃ jyotir ādistu sparśādirvāyur ucyate
śabdasyādistathākāśam eṣa bhūtakṛto guṇaḥ
- 4
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानाम् आदिम् उत्तमम्
आदित्यो ज्योतिषाम् आदिर् अग्निर्भूतादिर् इष्यते
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam
ādityo jyotiṣām ādir agnirbhūtādir iṣyate
- 5
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः
ॐकारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च
यद्यस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रम् उच्यते
sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ
oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca
yadyasminniyataṃ loke sarvaṃ sāvitram ucyate
- 6
गायत्री छन्दसाम् आदिः पशूनाम् अज उच्यते
गावश्चतुष्पदाम् आदिर्मनुष्याणां द्विजातयः
gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate
gāvaścatuṣpadām ādirmanuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ
- 7
श्येनः पतत्रिणाम् आदिर्यज्ञानां हुतम् उत्तमम्
परिसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः
śyenaḥ patatriṇām ādiryajñānāṃ hutam uttamam
parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ
- 8
कृतम् आदिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः
हिरण्यं सर्वरत्नानाम् ओषधीनां यवास्तथा
kṛtam ādiryugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
hiraṇyaṃ sarvaratnānām oṣadhīnāṃ yavāstathā
- 9
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानाम् अन्नं परमम् उच्यते
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानाम् आप उत्तमाः
sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānām annaṃ paramam ucyate
dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānām āpa uttamāḥ
- 10
स्थावराणां च भूतानां सर्वेषाम् अविशेषतः
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रथमजः स्मृतः
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ
brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ
- 11
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः
मम विष्णुर् अचिन्त्यात्मा स्वयंभूर् इति स स्मृतः
ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
mama viṣṇur acintyātmā svayaṃbhūr iti sa smṛtaḥ
- 12
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषाम् अग्रजः स्मृतः
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वा दिग्जाता प्रथमं तथा
parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smṛtaḥ
diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā digjātā prathamaṃ tathā
- 13
तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनाम् अग्रजा स्मृता
तथा सरोदपानानां सर्वेषां सागरो ऽग्रजः
tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smṛtā
tathā sarodapānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro 'grajaḥ
- 14
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्
नरकिंनरयक्षाणां सर्वेषाम् ईश्वरः प्रभुः
devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām
narakiṃnarayakṣāṇāṃ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ
- 15
आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्
भूतं परतरं तस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते
ādirviśvasya jagato viṣṇurbrahmamayo mahān
bhūtaṃ parataraṃ tasmāttrailokye neha vidyate
- 16
आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः
लोकानाम् आदिर् अव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तद् एव च
āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
lokānām ādir avyaktaṃ sarvasyāntastad eva ca
- 17
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी
सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम्
ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī
sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham
- 18
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
- 19
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम्
अशाश्वतं हि लोके ऽस्मिन्सर्वं स्थावरजङ्गमम्
sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam
aśāśvataṃ hi loke 'sminsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
- 20
इष्टं दत्तं तपो ऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये
सर्वम् एतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते
iṣṭaṃ dattaṃ tapo 'dhītaṃ vratāni niyamāśca ye
sarvam etadvināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate
- 21
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्मा समाहितः
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः
tasmājjñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ
nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ

