40 shlokas
- 1
अर्जुन उवाच
ब्रह्म यत्परमं वेद्यं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि
भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः
arjuna uvāca
brahma yatparamaṃ vedyaṃ tanme vyākhyātum arhasi
bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ
- 2
वासुदेव उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
vāsudeva uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha
- 3
कश्चिद्ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यं संशितव्रतम्
शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं स्विच्छ्रेयः परंतप
kaścidbrāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam
śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃ svicchreyaḥ paraṃtapa
- 4
भगवन्तं प्रपन्नो ऽहं निःश्रेयसपरायणः
याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां तद्विचक्ष्व मे
bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ
yāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ tadvicakṣva me
- 5
तम् एवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुर् उवाच ह
कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज
tam evaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha
kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija
- 6
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः
प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते
ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ
prāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate
- 7
शिष्य उवाच
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम्
कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
śiṣya uvāca
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparam
kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
- 8
केन जीवन्ति भूतानि तेषाम् आयुः किमात्मकम्
किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिर् ईरिताः
के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम्
kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kimātmakam
kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ
ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
- 9
एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सत्तम
वक्तुम् अर्हसि विप्रर्षे यथावद् इह तत्त्वतः
etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena sattama
vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ
- 10
वासुदेव उवाच
तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते
शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने
छायाभूताय दान्ताय यतये ब्रह्मचारिणे
vāsudeva uvāca
tasmai sampratipannāya yathāvatparipṛcchate
śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine
chāyābhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe
- 11
तान्प्रश्नान् अब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः
गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वान् अरिंदम
tānpraśnān abravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ
guruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvān ariṃdama
- 12
ब्रह्मप्रोक्तम् इदं धर्मम् ऋषिप्रवरसेवितम्
वेदविद्यासमावाप्यं तत्त्वभूतार्थभावनम्
brahmaproktam idaṃ dharmam ṛṣipravarasevitam
vedavidyāsamāvāpyaṃ tattvabhūtārthabhāvanam
- 13
भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम्
सिद्धसंघपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्
bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam
siddhasaṃghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam
- 14
प्रवक्ष्ये ऽहं महाप्राज्ञ पदम् उत्तमम् अद्य ते
बुद्ध्वा यद् इह संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः
pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te
buddhvā yad iha saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ
- 15
उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम्
बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा
upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam
bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavastathā
- 16
वसिष्ठः काश्यपश्चैव विश्वामित्रो ऽत्रिर् एव च
मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्ताः स्वकर्मभिः
vasiṣṭhaḥ kāśyapaścaiva viśvāmitro 'trir eva ca
mārgānsarvānparikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ
- 17
ऋषिम् आङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः
ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्
ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ
dadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam
- 18
तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः
पप्रच्छुर्विनयोपेता निःश्रेयसम् इदं परम्
taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ
papracchurvinayopetā niḥśreyasam idaṃ param
- 19
कथं कर्म क्रियात्साधु कथं मुच्येत किल्बिषात्
के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतम्
kathaṃ karma kriyātsādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt
ke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
- 20
केनोभौ कर्मपन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति
प्रलयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ
kenobhau karmapanthānau mahattvaṃ kena vindati
pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau
- 21
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यद् आह प्रपितामहः
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्
ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyad āha prapitāmahaḥ
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam
- 22
ब्रह्मोवाच
सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च
तपसा तानि जीवन्ति इति तद्वित्त सुव्रताः
brahmovāca
satyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca
tapasā tāni jīvanti iti tadvitta suvratāḥ
- 23
स्वां योनिं पुनर् आगम्य वर्तन्ते स्वेन कर्मणा
सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्
svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā
satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam
- 24
ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः
सत्याद्भूतानि जातानि भूतं सत्यमयं महत्
brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ
satyādbhūtāni jātāni bhūtaṃ satyamayaṃ mahat
- 25
तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः
अतीतक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः
tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ
atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ
- 26
अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान्
तान् अहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वतान्लोकभावनान्
anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakān
tān ahaṃ sampravakṣyāmi śāśvatānlokabhāvanān
- 27
चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चतुरश्चाश्रमान्पृथक्
धर्मम् एकं चतुष्पादं नित्यम् आहुर्मनीषिणः
cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścaturaścāśramānpṛthak
dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhurmanīṣiṇaḥ
- 28
पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः
नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः
panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ
niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ
- 29
गदतस्तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम्
निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्
gadatastaṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param
nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam
- 30
ब्रह्मचारिकम् एवाहुर् आश्रमं प्रथमं पदम्
गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थम् अतः परम्
ततः परं तु विज्ञेयम् अध्यात्मं परमं पदम्
brahmacārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam
gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprastham ataḥ param
tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam

