17 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
रजो ऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः
निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च सर्वशः
brahmovāca
rajo 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ
nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ
- 2
संघातो रूपम् आयासः सुखदुःखे हिमातपौ
ऐश्वर्यं विग्रहः संधिर्हेतुवादो ऽरतिः क्षमा
saṃghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau
aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhirhetuvādo 'ratiḥ kṣamā
- 3
बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि
ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम्
balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāvapi
īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam
- 4
वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च
निकृन्त छिन्द्धि भिन्द्धीति परमर्मावकर्तनम्
vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca
nikṛnta chinddhi bhinddhīti paramarmāvakartanam
- 5
उग्रं दारुणम् आक्रोशः परवित्तानुशासनम्
लोकचिन्ता विचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम्
ugraṃ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam
lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam
- 6
मृषावादो मृषादानं विकल्पः परिभाषणम्
निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परितर्पणम्
mṛṣāvādo mṛṣādānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam
nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam
- 7
परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः
व्यूहो ऽनयः प्रमादश्च परितापः परिग्रहः
paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ
vyūho 'nayaḥ pramādaśca paritāpaḥ parigrahaḥ
- 8
संस्कारा ये च लोके ऽस्मिन्प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक्
नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च
saṃskārā ye ca loke 'sminpravartante pṛthakpṛthak
nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca
- 9
संतापो ऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये
प्रदानम् आशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति
saṃtāpo 'pratyayaścaiva vratāni niyamāśca ye
pradānam āśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatviti
- 10
स्वधाकारो नमस्कारः स्वाहाकारो वषट्क्रिया
याजनाध्यापने चोभे तथैवाहुः परिग्रहम्
svadhākāro namaskāraḥ svāhākāro vaṣaṭkriyā
yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham
- 11
इदं मे स्याद् इदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः
अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च
idaṃ me syād idaṃ me syātsneho guṇasamudbhavaḥ
abhidrohastathā māyā nikṛtirmāna eva ca
- 12
स्तैन्यं हिंसा परीवादः परितापः प्रजागरः
स्तम्भो दम्भो ऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम्
stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ
stambho dambho 'tha rāgaśca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam
- 13
द्यूतं च जनवादश्च संबन्धाः स्त्रीकृताश्च ये
नृत्तवादित्रगीतानि प्रसङ्गा ये च केचन
सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः संप्रकीर्तिताः
dyūtaṃ ca janavādaśca saṃbandhāḥ strīkṛtāśca ye
nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca kecana
sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ
- 14
भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः
त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मो ऽर्थः काम इत्यपि
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ
trivarganiratā nityaṃ dharmo 'rthaḥ kāma ityapi
- 15
कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः
अर्वाक्स्रोतस इत्येते तैजसा रजसावृताः
kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ
arvāksrotasa ityete taijasā rajasāvṛtāḥ
- 16
अस्मिंल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
प्रेत्यभाविकम् ईहन्त इह लौकिकम् एव च
ददति प्रतिगृह्णन्ति जपन्त्यथ च जुह्वति
asmiṃlloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ
pretyabhāvikam īhanta iha laukikam eva ca
dadati pratigṛhṇanti japantyatha ca juhvati
- 17
रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता यथावद् उक्तं गुणवृत्तम् एव च
नरो हि यो वेद गुणान् इमान्सदा स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते
rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca
naro hi yo veda guṇān imānsadā sa rājasaiḥ sarvaguṇairvimucyate

