34 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
शुभानाम् अशुभानां च नेह नाशो ऽस्ति कर्मणाम्
प्राप्य प्राप्य तु पच्यन्ते क्षेत्रं क्षेत्रं तथा तथा
brāhmaṇa uvāca
śubhānām aśubhānāṃ ca neha nāśo 'sti karmaṇām
prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā
- 2
यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु
तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम्
yathā prasūyamānastu phalī dadyātphalaṃ bahu
tathā syādvipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam
- 3
पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम्
पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते
pāpaṃ cāpi tathaiva syātpāpena manasā kṛtam
purodhāya mano hīha karmaṇyātmā pravartate
- 4
यथा कर्मसमादिष्टं काममन्युसमावृतः
नरो गर्भं प्रविशति तच्चापि शृणु चोत्तरम्
yathā karmasamādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ
naro garbhaṃ praviśati taccāpi śṛṇu cottaram
- 5
शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम्
क्षेत्रं कर्मजम् आप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम्
śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam
kṣetraṃ karmajam āpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham
- 6
सौक्ष्म्याद् अव्यक्तभावाच्च न स क्वचन सज्जते
सम्प्राप्य ब्रह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम्
तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः
saukṣmyād avyaktabhāvācca na sa kvacana sajjate
samprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāttadbrahma śāśvatam
tadbījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ
- 7
स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः
दधाति चेतसा सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः
ततः स्पन्दयते ऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः
sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ
dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ
tataḥ spandayate 'ṅgāni sa garbhaścetanānvitaḥ
- 8
यथा हि लोहनिष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम्
उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम्
yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham
upaiti tadvajjānīhi garbhe jīvapraveśanam
- 9
लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविशत्यभितापयन्
तथा त्वम् अपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम्
lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśatyabhitāpayan
tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam
- 10
यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत्
एवम् एव शरीराणि प्रकाशयति चेतना
yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet
evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā
- 11
यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्
पूर्वदेहकृतं सर्वम् अवश्यम् उपभुज्यते
yadyacca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham
pūrvadehakṛtaṃ sarvam avaśyam upabhujyate
- 12
ततस्तत्क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते
यावत्तन्मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते
tatastatkṣīyate caiva punaścānyatpracīyate
yāvattanmokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate
- 13
तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै
आवर्तमानो जातीषु तथान्योन्यासु सत्तम
tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai
āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama
- 14
दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम्
दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम्
dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam
damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam
- 15
संयमश्चानृशंस्यं च परस्वादानवर्जनम्
व्यलीकानाम् अकरणं भूतानां यत्र सा भुवि
saṃyamaścānṛśaṃsyaṃ ca parasvādānavarjanam
vyalīkānām akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi
- 16
मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम्
गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यम् इन्द्रियसंयमः
mātāpitrośca śuśrūṣā devatātithipūjanam
gurupūjā ghṛṇā śaucaṃ nityam indriyasaṃyamaḥ
- 17
प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां वृत्तम् उच्यते
ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः
pravartanaṃ śubhānāṃ ca tatsatāṃ vṛttam ucyate
tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ
- 18
एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्र ह्येषा ध्रुवा स्थितिः
आचारो धर्मम् आचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः
evaṃ satsu sadā paśyettatra hyeṣā dhruvā sthitiḥ
ācāro dharmam ācaṣṭe yasminsanto vyavasthitāḥ
- 19
तेषु तद्धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः
यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिम् आप्नुयात्
teṣu taddharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ
yastaṃ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt
- 20
अतो नियम्यते लोकः प्रमुह्य धर्मवर्त्मसु
यस्तु योगी च मुक्तश्च स एतेभ्यो विशिष्यते
ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu
yastu yogī ca muktaśca sa etebhyo viśiṣyate
- 21
वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा
संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत्
vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathā tathā
saṃsāratāraṇaṃ hyasya kālena mahatā bhavet
- 22
एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुर्निषेवते
सर्वं तत्कारणं येन निकृतो ऽयम् इहागतः
evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo janturniṣevate
sarvaṃ tatkāraṇaṃ yena nikṛto 'yam ihāgataḥ
- 23
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम्
इत्येवं संशयो लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम्
śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam
ityevaṃ saṃśayo loke tacca vakṣyāmyataḥ param
- 24
शरीरम् आत्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः
त्रैलोक्यम् असृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
śarīram ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ
trailokyam asṛjadbrahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam
- 25
ततः प्रधानम् असृजच्चेतना सा शरीरिणाम्
यया सर्वम् इदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः
tataḥ pradhānam asṛjaccetanā sā śarīriṇām
yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ
- 26
इह तत्क्षरम् इत्युक्तं परं त्वमृतम् अक्षरम्
त्रयाणां मिथुनं सर्वम् एकैकस्य पृथक्पृथक्
iha tatkṣaram ityuktaṃ paraṃ tvamṛtam akṣaram
trayāṇāṃ mithunaṃ sarvam ekaikasya pṛthakpṛthak
- 27
असृजत्सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः प्रजापतिः
स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः
asṛjatsarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ
sthāvarāṇi ca bhūtāni ityeṣā paurvikī śrutiḥ
- 28
तस्य कालपरीमाणम् अकरोत्स पितामहः
भूतेषु परिवृत्तिं च पुनरावृत्तिम् एव च
tasya kālaparīmāṇam akarotsa pitāmahaḥ
bhūteṣu parivṛttiṃ ca punarāvṛttim eva ca
- 29
यथात्र कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि
यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावद् उपपद्यते
yathātra kaścinmedhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani
yatpravakṣyāmi tatsarvaṃ yathāvad upapadyate
- 30
सुखदुःखे सदा सम्यग् अनित्ये यः प्रपश्यति
कायं चामेध्यसंघातं विनाशं कर्मसंहितम्
sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati
kāyaṃ cāmedhyasaṃghātaṃ vināśaṃ karmasaṃhitam

