62 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
अहंकारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
brahmovāca
ahaṃkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
- 2
तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु
शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च
teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu
śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca
- 3
महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते
सर्वप्राणभृतां धीरा महद् उत्पद्यते भयम्
mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite
sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam
- 4
यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते
लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्
yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate
līyante pratilomāni jāyante cottarottaram
- 5
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे
स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन
tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame
smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana
- 6
शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः
क्रियाकारणयुक्ताः स्युर् अनित्या मोहसंज्ञिताः
śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ
kriyākāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ
- 7
लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः
मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः
lobhaprajanasaṃyuktā nirviśeṣā hyakiṃcanāḥ
māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ
- 8
बहिर् आत्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयः
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च
bahir ātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇavṛttayaḥ
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca
- 9
अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवः
वाङ्मनोबुद्धिर् इत्येभिः सार्धम् अष्टात्मकं जगत्
antarātmeti cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ
vāṅmanobuddhir ityebhiḥ sārdham aṣṭātmakaṃ jagat
- 10
त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक्च संयता
विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी
tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vākca saṃyatā
viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī
- 11
अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा
स तद्ब्रह्म शुभं याति यस्माद्भूयो न विद्यते
aṣṭau yasyāgnayo hyete na dahante manaḥ sadā
sa tadbrahma śubhaṃ yāti yasmādbhūyo na vidyate
- 12
एकादश च यान्याहुर् इन्द्रियाणि विशेषतः
अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः
ekādaśa ca yānyāhur indriyāṇi viśeṣataḥ
ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmyahaṃ dvijāḥ
- 13
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
पादौ पायुर् उपस्थं च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāgdaśamī bhavet
- 14
इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत्
एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते
indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet
etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate
- 15
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः
buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca
śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ
- 16
अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु
उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर्द्वादशमी भवेत्
aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni tāni tu
ubhayatra mano jñeyaṃ buddhirdvādaśamī bhavet
- 17
इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात्
मन्यन्ते कृतम् इत्येव विदित्वैतानि पण्डिताः
ityuktānīndriyāṇīmānyekādaśa mayā kramāt
manyante kṛtam ityeva viditvaitāni paṇḍitāḥ
- 18
त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते
स्थलम् आपस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम्
trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate
sthalam āpastathākāśaṃ janma cāpi caturvidham
- 19
अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजम् अथापि च
चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते
aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujam athāpi ca
caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate
- 20
अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च
अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान्
acarāṇyapi bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca
aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān
- 21
संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः
जन्म द्वितीयम् इत्येतज्जघन्यतरम् उच्यते
saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca tathāvidhāḥ
janma dvitīyam ityetajjaghanyataram ucyate
- 22
भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्
उद्भिज्जानीति तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः
bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt
udbhijjānīti tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ
- 23
द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च
जरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः
dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca
jarāyujāni bhūtāni vitta tānyapi sattamāḥ
- 24
द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना
तपः कर्म च यत्पुण्यम् इत्येष विदुषां नयः
dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā
tapaḥ karma ca yatpuṇyam ityeṣa viduṣāṃ nayaḥ
- 25
द्विविधं कर्म विज्ञेयम् इज्या दानं च यन्मखे
जातस्याध्ययनं पुण्यम् इति वृद्धानुशासनम्
dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yanmakhe
jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam
- 26
एतद्यो वेद विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः
विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत
etadyo veda vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ
vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata
- 27
आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रम् अध्यात्मम् उच्यते
अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम्
ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate
adhibhūtaṃ tathā śabdo diśastatrādhidaivatam
- 28
द्वितीयं मारुतो भूतं त्वग् अध्यात्मं च विश्रुतम्
स्प्रष्टव्यम् अधिभूतं च विद्युत्तत्राधिदैवतम्
dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam
spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyuttatrādhidaivatam
- 29
तृतीयं ज्योतिर् इत्याहुश्चक्षुर् अध्यात्मम् उच्यते
अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्
tṛtīyaṃ jyotir ityāhuścakṣur adhyātmam ucyate
adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam
- 30
चतुर्थम् आपो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम् इष्यते
अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्
caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate
adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam

