25 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
बुद्धिसारं मनस्तम्भम् इन्द्रियग्रामबन्धनम्
महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम्
brahmovāca
buddhisāraṃ manastambham indriyagrāmabandhanam
mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam
- 2
जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसंचरम्
देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिस्वनम्
jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram
deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmanisvanam
- 3
अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम्
सुखदुःखान्तसंक्लेशं क्षुत्पिपासावकीलनम्
ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam
sukhaduḥkhāntasaṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam
- 4
छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम्
घोरमोहजनाकीर्णं वर्तमानम् अचेतनम्
chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam
ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānam acetanam
- 5
मासार्धमासगणितं विषमं लोकसंचरम्
तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्
māsārdhamāsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram
tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam
- 6
सत्त्वालंकारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम्
स्वरविग्रहनाभीकं शोकसंघातवर्तनम्
sattvālaṃkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam
svaravigrahanābhīkaṃ śokasaṃghātavartanam
- 7
क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारम् आयतम्
लोभेप्सापरिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम्
kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāram āyatam
lobhepsāparisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam
- 8
भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम्
आनन्दप्रीतिधारं च कामक्रोधपरिग्रहम्
bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam
ānandaprītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham
- 9
महदादिविशेषान्तम् असक्तप्रभवाव्ययम्
मनोजवनम् अश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते
mahadādiviśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam
manojavanam aśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate
- 10
एतद्द्वंद्वसमायुक्तं कालचक्रम् अचेतनम्
विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्सामरं जगत्
etaddvaṃdvasamāyuktaṃ kālacakram acetanam
visṛjetsaṃkṣipeccāpi bodhayetsāmaraṃ jagat
- 11
कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति
kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ
yastu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati
- 12
विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगो मुनिः
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम्
vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim
- 13
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ
- 14
यः कश्चिद् इह लोके च ह्यागमः संप्रकीर्तितः
तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिर् एषा सनातनी
yaḥ kaścid iha loke ca hyāgamaḥ saṃprakīrtitaḥ
tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī
- 15
संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः
जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित्
saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvaccaritavrataḥ
jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit
- 16
स्वदारनिरतो दान्तः शिष्टाचारो जितेन्द्रियः
पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेत ह
svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ
pañcabhiśca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha
- 17
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु
इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि
devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu
ijyāpradānayuktaśca yathāśakti yathāvidhi
- 18
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः
न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः
na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ
na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ
- 19
नित्ययज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः
नियतो दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत्
nityayajñopavītī syācchuklavāsāḥ śucivrataḥ
niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiśca saṃviśet
- 20
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमाहितः
वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्
jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamāhitaḥ
vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum
- 21
अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने
दानं प्रतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिम् आचरेत्
adhītyādhyāpanaṃ kuryāttathā yajanayājane
dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttim ācaret
- 22
त्रीणि कर्माणि यानीह ब्राह्मणानां तु जीविका
याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः
trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā
yājanādhyāpane cobhe śuddhāccāpi pratigrahaḥ
- 23
अवशेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु
दानम् अध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु
avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu
dānam adhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu
- 24
तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित्
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः
teṣvapramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit
dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ
- 25
सर्वम् एतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः
sarvam etadyathāśakti vipro nirvartayañśuciḥ
evaṃ yukto jayetsvargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ

