24 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानम् इह यादृशम्
brāhmaṇa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
subhage pañcahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
- 2
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च
पञ्चहोतॄन् अथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः
prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca
pañcahotṝn athaitānvai paraṃ bhāvaṃ vidurbudhāḥ
- 3
ब्राह्मण्युवाच
स्वभावात्सप्त होतार इति ते पूर्विका मतिः
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तथोच्यताम्
brāhmaṇyuvāca
svabhāvātsapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ
yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvastathocyatām
- 4
ब्राह्मण उवाच
प्राणेन संभृतो वायुर् अपानो जायते ततः
अपाने संभृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते
brāhmaṇa uvāca
prāṇena saṃbhṛto vāyur apāno jāyate tataḥ
apāne saṃbhṛto vāyustato vyānaḥ pravartate
- 5
व्यानेन संभृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते
उदाने संभृतो वायुः समानः सम्प्रवर्तते
vyānena saṃbhṛto vāyustatodānaḥ pravartate
udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ sampravartate
- 6
ते ऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं प्रजापतिम्
यो नो ज्येष्ठस्तम् आचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति
te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim
yo no jyeṣṭhastam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati
- 7
ब्रह्मोवाच
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
यस्मिन्प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः
brahmovāca
yasminpralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
yasminpracīrṇe ca punaścaranti sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ
- 8
प्राण उवाच
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्
prāṇa uvāca
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam
- 9
ब्राह्मण उवाच
प्राणः प्रलीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह
समानश्चाप्युदानश्च वचो ऽब्रूतां ततः शुभे
brāhmaṇa uvāca
prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaśca pracacāra ha
samānaścāpyudānaśca vaco 'brūtāṃ tataḥ śubhe
- 10
न त्वं सर्वम् इदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम्
न त्वं श्रेष्ठो ऽसि नः प्राण अपानो हि वशे तव
प्रचचार पुनः प्राणस्तम् अपानो ऽभ्यभाषत
na tvaṃ sarvam idaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam
na tvaṃ śreṣṭho 'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava
pracacāra punaḥ prāṇastam apāno 'bhyabhāṣata
- 11
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam
- 12
व्यानश्च तम् उदानश्च भाषमाणम् अथोचतुः
अपान न त्वं श्रेष्ठो ऽसि प्राणो हि वशगस्तव
vyānaśca tam udānaśca bhāṣamāṇam athocatuḥ
apāna na tvaṃ śreṣṭho 'si prāṇo hi vaśagastava
- 13
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनर् अब्रवीत्
श्रेष्ठो ऽहम् अस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना
apānaḥ pracacārātha vyānastaṃ punar abravīt
śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
- 14
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam
- 15
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह
प्राणापानावुदानश्च समानश्च तम् अब्रुवन्
न त्वं श्रेष्ठो ऽसि नो व्यान समानो हि वशे तव
prālīyata tato vyānaḥ punaśca pracacāra ha
prāṇāpānāvudānaśca samānaśca tam abruvan
na tvaṃ śreṣṭho 'si no vyāna samāno hi vaśe tava
- 16
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनर् अब्रवीत्
श्रेष्ठो ऽहम् अस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना
pracacāra punarvyānaḥ samānaḥ punar abravīt
śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
- 17
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam
- 18
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह
प्राणापानावुदानश्च व्यानश्चैव तम् अब्रुवन्
समान न त्वं श्रेष्ठो ऽसि व्यान एव वशे तव
tataḥ samānaḥ prālilye punaśca pracacāra ha
prāṇāpānāvudānaśca vyānaścaiva tam abruvan
samāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava
- 19
समानः प्रचचाराथ उदानस्तम् उवाच ह
श्रेष्ठो ऽहम् अस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना
samānaḥ pracacārātha udānastam uvāca ha
śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
- 20
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम्
mayi pralīne pralayaṃ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
mayi pracīrṇe ca punaścaranti śreṣṭho hyahaṃ paśyata māṃ pralīnam
- 21
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तम् अब्रुवन्
उदान न त्वं श्रेष्ठो ऽसि व्यान एव वशे तव
tataḥ prālīyatodānaḥ punaśca pracacāra ha
prāṇāpānau samānaśca vyānaścaiva tam abruvan
udāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava
- 22
ततस्तान् अब्रवीद्ब्रह्मा समवेतान्प्रजापतिः
सर्वे श्रेष्ठा न वा श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यरक्षिणः
tatastān abravīdbrahmā samavetānprajāpatiḥ
sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ
sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ
- 23
एकः स्थिरश्चास्थिरश्च विशेषात्पञ्च वायवः
एक एव ममैवात्मा बहुधाप्युपचीयते
ekaḥ sthiraścāsthiraśca viśeṣātpañca vāyavaḥ
eka eva mamaivātmā bahudhāpyupacīyate
- 24
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम्
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम्
parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam
svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam

