29 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं महत्
केचित्पुरुषम् अव्यक्तं केचित्परम् अनामयम्
मन्यन्ते सर्वम् अप्येतद् अव्यक्तप्रभवाव्ययम्
brahmovāca
kecidbrahmamayaṃ vṛkṣaṃ kecidbrahmamayaṃ mahat
kecitpuruṣam avyaktaṃ kecitparam anāmayam
manyante sarvam apyetad avyaktaprabhavāvyayam
- 2
उच्छ्वासमात्रम् अपि चेद्यो ऽन्तकाले समो भवेत्
आत्मानम् उपसंगम्य सो ऽमृतत्वाय कल्पते
ucchvāsamātram api cedyo 'ntakāle samo bhavet
ātmānam upasaṃgamya so 'mṛtatvāya kalpate
- 3
निमेषमात्रम् अपि चेत्संयम्यात्मानम् आत्मनि
गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिम् अव्ययाम्
nimeṣamātram api cetsaṃyamyātmānam ātmani
gacchatyātmaprasādena viduṣāṃ prāptim avyayām
- 4
प्राणायामैर् अथ प्राणान्संयम्य स पुनः पुनः
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः
prāṇāyāmair atha prāṇānsaṃyamya sa punaḥ punaḥ
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ
- 5
एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यद् इच्छति
अव्यक्तात्सत्त्वम् उद्रिक्तम् अमृतत्वाय कल्पते
evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yadyad icchati
avyaktātsattvam udriktam amṛtatvāya kalpate
- 6
सत्त्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः
अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम्
न शक्यम् अन्यथा गन्तुं पुरुषं तम् अथो द्विजाः
sattvātparataraṃ nānyatpraśaṃsantīha tadvidaḥ
anumānādvijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam
na śakyam anyathā gantuṃ puruṣaṃ tam atho dvijāḥ
- 7
क्षमा धृतिर् अहिंसा च समता सत्यम् आर्जवम्
ज्ञानं त्यागो ऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तम् इष्यते
kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam
jñānaṃ tyāgo 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttam iṣyate
- 8
एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते ऽथ मनीषिणः
सत्त्वं च पुरुषश्चैकस्तत्र नास्ति विचारणा
etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ
sattvaṃ ca puruṣaścaikastatra nāsti vicāraṇā
- 9
आहुर् एके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः
क्षेत्रज्ञसत्त्वयोर् ऐक्यम् इत्येतन्नोपपद्यते
āhur eke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ
kṣetrajñasattvayor aikyam ityetannopapadyate
- 10
पृथग्भूतस्ततो नित्यम् इत्येतद् अविचारितम्
पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः
pṛthagbhūtastato nityam ityetad avicāritam
pṛthagbhāvaśca vijñeyaḥ sahajaścāpi tattvataḥ
- 11
तथैवैकत्वनानात्वम् इष्यते विदुषां नयः
मशकोदुम्बरे त्वैक्यं पृथक्त्वम् अपि दृश्यते
tathaivaikatvanānātvam iṣyate viduṣāṃ nayaḥ
maśakodumbare tvaikyaṃ pṛthaktvam api dṛśyate
- 12
मत्स्यो यथान्यः स्याद् अप्सु संप्रयोगस्तथानयोः
संबन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णे कोकनदस्य च
matsyo yathānyaḥ syād apsu saṃprayogastathānayoḥ
saṃbandhastoyabindūnāṃ parṇe kokanadasya ca
- 13
गुरुर् उवाच
इत्युक्तवन्तं ते विप्रास्तदा लोकपितामहम्
पुनः संशयम् आपन्नाः पप्रच्छुर्द्विजसत्तमाः
gurur uvāca
ityuktavantaṃ te viprāstadā lokapitāmaham
punaḥ saṃśayam āpannāḥ papracchurdvijasattamāḥ
- 14
ऋषय ऊचुः
किं स्विद् एवेह धर्माणाम् अनुष्ठेयतमं स्मृतम्
व्याहताम् इव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम्
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ smṛtam
vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim
- 15
ऊर्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतद् अस्तीति चापरे
केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयम् अथापरे
ūrdhvaṃ dehādvadantyeke naitad astīti cāpare
kecitsaṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayam athāpare
- 16
अनित्यं नित्यम् इत्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे
एकरूपं द्विधेत्येके व्यामिश्रम् इति चापरे
एकम् एके पृथक्चान्ये बहुत्वम् इति चापरे
anityaṃ nityam ityeke nāstyastītyapi cāpare
ekarūpaṃ dvidhetyeke vyāmiśram iti cāpare
ekam eke pṛthakcānye bahutvam iti cāpare
- 17
मन्यन्ते ब्राह्मणा एवं प्राज्ञास्तत्त्वार्थदर्शिनः
जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिद् असंवृताः
manyante brāhmaṇā evaṃ prājñāstattvārthadarśinaḥ
jaṭājinadharāścānye muṇḍāḥ kecid asaṃvṛtāḥ
- 18
अस्नानं केचिद् इच्छन्ति स्नानम् इत्यपि चापरे
आहारं केचिद् इच्छन्ति केचिच्चानशने रताः
asnānaṃ kecid icchanti snānam ityapi cāpare
āhāraṃ kecid icchanti keciccānaśane ratāḥ
- 19
कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्तिम् अपि चापरे
देशकालावुभौ केचिन्नैतद् अस्तीति चापरे
केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान्
karma kecitpraśaṃsanti praśāntim api cāpare
deśakālāvubhau kecinnaitad astīti cāpare
kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidbhogānpṛthagvidhān
- 20
धनानि केचिद् इच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे
उपास्यसाधनं त्वेके नैतद् अस्तीति चापरे
dhanāni kecid icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare
upāsyasādhanaṃ tveke naitad astīti cāpare
- 21
अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः
पुण्येन यशसेत्येके नैतद् अस्तीति चापरे
ahiṃsāniratāścānye keciddhiṃsāparāyaṇāḥ
puṇyena yaśasetyeke naitad astīti cāpare
- 22
सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः
दुःखाद् अन्ये सुखाद् अन्ये ध्यानम् इत्यपरे स्थिताः
sadbhāvaniratāścānye kecitsaṃśayite sthitāḥ
duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ityapare sthitāḥ
- 23
यज्ञम् इत्यपरे धीराः प्रदानम् इति चापरे
सर्वम् एके प्रशंसन्ति न सर्वम् इति चापरे
yajñam ityapare dhīrāḥ pradānam iti cāpare
sarvam eke praśaṃsanti na sarvam iti cāpare
- 24
तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायम् अपरे जनाः
ज्ञानं संन्यासम् इत्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः
tapastvanye praśaṃsanti svādhyāyam apare janāḥ
jñānaṃ saṃnyāsam ityeke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ
- 25
एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति
निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम
evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati
niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama
- 26
इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं प्रस्थितो जनः
यो हि यस्मिन्रतो धर्मे स तं पूजयते सदा
idaṃ śreya idaṃ śreya ityevaṃ prasthito janaḥ
yo hi yasminrato dharme sa taṃ pūjayate sadā
- 27
तत्र नो विहता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम्
एतद् आख्यातुम् इच्छामः श्रेयः किम् इति सत्तम
tatra no vihatā prajñā manaśca bahulīkṛtam
etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama
- 28
अतः परं च यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुम् अर्हति
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोश्चैव संबन्धः केन हेतुना
ataḥ paraṃ ca yadguhyaṃ tadbhavānvaktum arhati
sattvakṣetrajñayoścaiva saṃbandhaḥ kena hetunā
- 29
एवम् उक्तः स तैर्विप्रैर्भगवांल्लोकभावनः
तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान्
evam uktaḥ sa tairviprairbhagavāṃllokabhāvanaḥ
tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān

