29 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
सुभगे सप्तहोतॄणां विधानम् इह यादृशम्
brāhmaṇa uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
subhage saptahotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
- 2
घ्राणं चक्षुश्च जिह्वा च त्वक्श्रोत्रं चैव पञ्चमम्
मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथग् आश्रिताः
ghrāṇaṃ cakṣuśca jihvā ca tvakśrotraṃ caiva pañcamam
mano buddhiśca saptaite hotāraḥ pṛthag āśritāḥ
- 3
सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस्ते न पश्यन्तीतरेतरम्
एतान्वै सप्तहोतॄंस्त्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने
sūkṣme 'vakāśe santaste na paśyantītaretaram
etānvai saptahotṝṃstvaṃ svabhāvādviddhi śobhane
- 4
ब्राह्मण्युवाच
सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः
कथंस्वभावा भगवन्न् एतद् आचक्ष्व मे विभो
brāhmaṇyuvāca
sūkṣme 'vakāśe santaste kathaṃ nānyonyadarśinaḥ
kathaṃsvabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho
- 5
ब्राह्मण उवाच
गुणाज्ञानम् अविज्ञानं गुणिज्ञानम् अभिज्ञता
परस्परगुणान् एते न विजानन्ति कर्हिचित्
brāhmaṇa uvāca
guṇājñānam avijñānaṃ guṇijñānam abhijñatā
parasparaguṇān ete na vijānanti karhicit
- 6
जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिर् एव च
न गन्धान् अधिगच्छन्ति घ्राणस्तान् अधिगच्छति
jihvā cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhir eva ca
na gandhān adhigacchanti ghrāṇastān adhigacchati
- 7
घ्राणं चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिर् एव च
न रसान् अधिगच्छन्ति जिह्वा तान् अधिगच्छति
ghrāṇaṃ cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhir eva ca
na rasān adhigacchanti jihvā tān adhigacchati
- 8
घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिर् एव च
न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति
ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅmano buddhir eva ca
na rūpāṇyadhigacchanti cakṣustānyadhigacchati
- 9
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा
न स्पर्शान् अधिगच्छन्ति त्वक्च तान् अधिगच्छति
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca śrotraṃ buddhirmanastathā
na sparśān adhigacchanti tvakca tān adhigacchati
- 10
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिर् एव च
न शब्दान् अधिगच्छन्ति श्रोत्रं तान् अधिगच्छति
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvaṅmano buddhir eva ca
na śabdān adhigacchanti śrotraṃ tān adhigacchati
- 11
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं बुद्धिर् एव च
संशयान्नाधिगच्छन्ति मनस्तान् अधिगच्छति
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ buddhir eva ca
saṃśayānnādhigacchanti manastān adhigacchati
- 12
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं मन एव च
न निष्ठाम् अधिगच्छन्ति बुद्धिस्ताम् अधिगच्छति
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ mana eva ca
na niṣṭhām adhigacchanti buddhistām adhigacchati
- 13
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaścaiva bhāmini
- 14
मन उवाच
न घ्राति माम् ऋते घ्राणं रसं जिह्वा न बुध्यते
रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक्स्पर्शं नावबुध्यते
mana uvāca
na ghrāti mām ṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate
rūpaṃ cakṣurna gṛhṇāti tvaksparśaṃ nāvabudhyate
- 15
न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथंचन
प्रवरं सर्वभूतानाम् अहम् अस्मि सनातनम्
na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃcana
pravaraṃ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam
- 16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः
agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ
indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ
- 17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैर् अपीन्द्रियैः
गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति माम् ऋते सर्वजन्तवः
kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ
guṇārthānnādhigacchanti mām ṛte sarvajantavaḥ
- 18
इन्द्रियाण्यूचुः
एवम् एतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान्
ऋते ऽस्मान् अस्मदर्थांस्तु भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि
indriyāṇyūcuḥ
evam etadbhavetsatyaṃ yathaitanmanyate bhavān
ṛte 'smān asmadarthāṃstu bhogānbhuṅkte bhavānyadi
- 19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तर्पणं प्राणधारणम्
भोगान्भुङ्क्षे रसान्भुङ्क्षे यथैतन्मन्यते तथा
yadyasmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam
bhogānbhuṅkṣe rasānbhuṅkṣe yathaitanmanyate tathā
- 20
अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च
यदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत्
atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca
yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogānyathārthavat
- 21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिम् अस्मदर्थेषु नित्यदा
घ्राणेन रूपम् आदत्स्व रसम् आदत्स्व चक्षुषा
atha cenmanyase siddhim asmadartheṣu nityadā
ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā
- 22
श्रोत्रेण गन्धम् आदत्स्व निष्ठाम् आदत्स्व जिह्वया
त्वचा च शब्दम् आदत्स्व बुद्ध्या स्पर्शम् अथापि च
śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā
tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca
- 23
बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम्
भोगान् अपूर्वान् आदत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुम् अर्हसि
balavanto hyaniyamā niyamā durbalīyasām
bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktum arhasi
- 24
यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थम् अभिधावति
ततः श्रुतम् उपादाय श्रुतार्थम् उपतिष्ठति
yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyartham abhidhāvati
tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati
- 25
विषयान् एवम् अस्माभिर्दर्शितान् अभिमन्यसे
अनागतान् अतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा
viṣayān evam asmābhirdarśitān abhimanyase
anāgatān atītāṃśca svapne jāgaraṇe tathā
- 26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनाम् अल्पचेतसाम्
अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते प्राणधारणम्
vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnām alpacetasām
asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam
- 27
बहून् अपि हि संकल्पान्मत्वा स्वप्नान् उपास्य च
बुभुक्षया पीड्यमानो विषयान् एव धावसि
bahūn api hi saṃkalpānmatvā svapnān upāsya ca
bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi
- 28
अगारम् अद्वारम् इव प्रविश्य संकल्पभोगो विषयान् अविन्दन्
प्राणक्षये शान्तिम् उपैति नित्यं दारुक्षये ऽग्निर्ज्वलितो यथैव
agāram advāram iva praviśya saṃkalpabhogo viṣayān avindan
prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṃ dārukṣaye 'gnirjvalito yathaiva
- 29
कामं तु नः स्वेषु गुणेषु सङ्गः कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः
अस्मान् ऋते नास्ति तवोपलब्धिस्त्वाम् अप्य् ऋते ऽस्मान्न भजेत हर्षः
kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṅgaḥ kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ
asmān ṛte nāsti tavopalabdhistvām apy ṛte 'smānna bhajeta harṣaḥ

