24 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशः
अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस्तथा
brahmovāca
naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ
avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamastathā
- 2
अन्योन्यम् अनुषज्जन्ते अन्योन्यं चानुजीविनः
अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्योन्यानुवर्तिनः
anyonyam anuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ
anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ
- 3
यावत्सत्त्वं तमस्तावद्वर्तते नात्र संशयः
यावत्तमश्च सत्त्वं च रजस्तावद् इहोच्यते
yāvatsattvaṃ tamastāvadvartate nātra saṃśayaḥ
yāvattamaśca sattvaṃ ca rajastāvad ihocyate
- 4
संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणः
संघातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः
saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ
saṃghātavṛttayo hyete vartante hetvahetubhiḥ
- 5
उद्रेकव्यतिरेकाणां तेषाम् अन्योन्यवर्तिनाम्
वर्तते तद्यथान्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः
udrekavyatirekāṇāṃ teṣām anyonyavartinām
vartate tadyathānyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ
- 6
व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत्
अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet
alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ
- 7
उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत्
अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet
alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ
- 8
उद्रिक्तं च यदा सत्त्वम् ऊर्ध्वस्रोतोगतं भवेत्
अल्पं तत्र रजो ज्ञेयं तमश्चाल्पतरं ततः
udriktaṃ ca yadā sattvam ūrdhvasrotogataṃ bhavet
alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaścālpataraṃ tataḥ
- 9
सत्त्वं वैकारिकं योनिर् इन्द्रियाणां प्रकाशिका
न हि सत्त्वात्परो भावः कश्चिद् अन्यो विधीयते
sattvaṃ vaikārikaṃ yonir indriyāṇāṃ prakāśikā
na hi sattvātparo bhāvaḥ kaścid anyo vidhīyate
- 10
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
jaghanyaguṇasaṃyuktā yāntyadhastāmasā janāḥ
- 11
तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्त्वम् उत्तमम्
इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः
tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam
ityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇāstrayaḥ
- 12
दूराद् अपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणः
तमः सत्त्वं रजश्चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम
dūrād api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ
tamaḥ sattvaṃ rajaścaiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma
- 13
दृष्ट्वा चादित्यम् उद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत्
अध्वगाः परितप्येरंस्तृष्णार्ता दुःखभागिनः
dṛṣṭvā cādityam udyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet
adhvagāḥ paritapyeraṃstṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ
- 14
आदित्यः सत्त्वम् उद्दिष्टं कुचोरास्तु यथा तमः
परितापो ऽध्वगानां च राजसो गुण उच्यते
ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṃ kucorāstu yathā tamaḥ
paritāpo 'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate
- 15
प्राकाश्यं सत्त्वम् आदित्ये संतापो राजसो गुणः
उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु
prākāśyaṃ sattvam āditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ
upaplavastu vijñeyastāmasastasya parvasu
- 16
एवं ज्योतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः
पर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा
evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇāstrayaḥ
paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā
- 17
स्थावरेषु च भूतेषु तिर्यग्भावगतं तमः
राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्त्विकः
sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ
rājasāstu vivartante snehabhāvastu sāttvikaḥ
- 18
अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते
मासार्धमासवर्षाणि ऋतवः संधयस्तथा
ahastridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrirvidhīyate
māsārdhamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayastathā
- 19
त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते
त्रिधा लोकास्त्रिधा वेदास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः
tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate
tridhā lokāstridhā vedāstridhā vidyāstridhā gatiḥ
- 20
भूतं भव्यं भविष्यच्च धर्मो ऽर्थः काम इत्यपि
प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca dharmo 'rthaḥ kāma ityapi
prāṇāpānāvudānaścāpyeta eva trayo guṇāḥ
- 21
यत्किंचिद् इह वै लोके सर्वम् एष्वेव तत्त्रिषु
त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यम् एव तु
सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः
yatkiṃcid iha vai loke sarvam eṣveva tattriṣu
trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu
sattvaṃ rajastamaścaiva guṇasargaḥ sanātanaḥ
- 22
तमो ऽव्यक्तं शिवं नित्यम् अजं योनिः सनातनः
प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ
tamo 'vyaktaṃ śivaṃ nityam ajaṃ yoniḥ sanātanaḥ
prakṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau
- 23
अनुद्रिक्तम् अनूनं च ह्यकम्पम् अचलं ध्रुवम्
सद् असच्चैव तत्सर्वम् अव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्
ज्ञेयानि नामधेयानि नरैर् अध्यात्मचिन्तकैः
anudriktam anūnaṃ ca hyakampam acalaṃ dhruvam
sad asaccaiva tatsarvam avyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam
jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ
- 24
अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः
विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववित्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः
avyaktanāmāni guṇāṃśca tattvato yo veda sarvāṇi gatīśca kevalāḥ
vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavitsa mucyate sarvaguṇairnirāmayaḥ

