39 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान्
पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः
vāsudeva uvāca
tatastasyopasaṃgṛhya pādau praśnānsudurvacān
papraccha tāṃśca sarvānsa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ
- 2
काश्यप उवाच
कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते
kāśyapa uvāca
kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate
kathaṃ kaṣṭācca saṃsārātsaṃsaranparimucyate
- 3
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति
शरीरतश्च निर्मुक्तः कथम् अन्यत्प्रपद्यते
ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā taccharīraṃ vimuñcati
śarīrataśca nirmuktaḥ katham anyatprapadyate
- 4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति
kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ
upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati
- 5
ब्राह्मण उवाच
एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु
brāhmaṇa uvāca
evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃstānpratyabhāṣata
ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tanme vacaḥ śṛṇu
- 6
सिद्ध उवाच
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते
शरीरग्रहणे ऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः
siddha uvāca
āyuḥkīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate
śarīragrahaṇe 'nyasmiṃsteṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ
- 7
आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते
āyuḥkṣayaparītātmā viparītāni sevate
buddhirvyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite
- 8
सत्त्वं बलं च कालं चाप्य् अविदित्वात्मनस्तथा
अतिवेलम् उपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान्
sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpy aviditvātmanastathā
ativelam upāśnāti tairviruddhānyanātmavān
- 9
यदायम् अतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते
अत्यर्थम् अपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन
yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇyupaniṣevate
atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadācana
- 10
दुष्टान्नं विषमान्नं च सो ऽन्योन्येन विरोधि च
गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णे ऽपि वा पुनः
duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so 'nyonyena virodhi ca
guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ
- 11
व्यायामम् अतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम्
vyāyāmam atimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate
satataṃ karmalobhādvā prāptaṃ vegavidhāraṇam
- 12
रसातियुक्तम् अन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन्
rasātiyuktam annaṃ vā divāsvapnaṃ niṣevate
apakvānāgate kāle svayaṃ doṣānprakopayan
- 13
स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम्
अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति
svadoṣakopanādrogaṃ labhate maraṇāntikam
atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati
- 14
तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावद् उपधारय
tasya taiḥ kāraṇairjantoḥ śarīrāccyavate yathā
jīvitaṃ procyamānaṃ tadyathāvad upadhāraya
- 15
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
शरीरम् अनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ
śarīram anuparyeti sarvānprāṇānruṇaddhi vai
- 16
अत्यर्थं बलवान् ऊष्मा शरीरे परिकोपितः
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च
atyarthaṃ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ
bhinatti jīvasthānāni tāni marmāṇi viddhi ca
- 17
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन्
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम
tataḥ savedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran
śarīraṃ tyajate jantuśchidyamāneṣu marmasu
vedanābhiḥ parītātmā tadviddhi dvijasattama
- 18
जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ
jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ
dṛśyante saṃtyajantaśca śarīrāṇi dvijarṣabha
- 19
गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणाम् अतिसर्पणे
तादृशीम् एव लभते वेदनां मानवः पुनः
garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe
tādṛśīm eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ
- 20
भिन्नसंधिर् अथ क्लेदम् अद्भिः स लभते नरः
यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
bhinnasaṃdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ
yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati
śaityātprakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ
- 21
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम्
yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ
sa gacchatyūrdhvago vāyuḥ kṛcchrānmuktvā śarīriṇam
- 22
शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते
निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः
śarīraṃ ca jahātyeva nirucchvāsaśca dṛśyate
nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ
- 23
ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः
स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत्
तैर् एव न विजानाति प्राणम् आहारसंभवम्
brahmaṇā samparityakto mṛta ityucyate naraḥ
srotobhiryairvijānāti indriyārthāñśarīrabhṛt
tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṃbhavam
- 24
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः
तेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित्
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा
tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ
teṣāṃ yadyadbhavedyuktaṃ saṃnipāte kvacitkvacit
tattanmarma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tattathā
- 25
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै
ततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन
teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan
āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai
tataḥ sa cetano janturnābhijānāti kiṃcana
- 26
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु
स जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना
tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣvatha marmasu
sa jīvo niradhiṣṭhānaścāvyate mātariśvanā
- 27
ततः स तं महोच्छ्वासं भृशम् उच्छ्वस्य दारुणम्
निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरम् अचेतनम्
tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśam ucchvasya dāruṇam
niṣkrāmankampayatyāśu taccharīram acetanam
- 28
स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते
sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyātkarmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ
aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpairvāpyupapadyate
- 29
ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः
brāhmaṇā jñānasampannā yathāvacchrutaniścayāḥ
itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ
- 30
यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः
yathāndhakāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatastataḥ
cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ

