55 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
हन्त वः सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः
समस्तम् इह तच्छ्रुत्वा सम्यग् एवावधार्यताम्
brahmovāca
hanta vaḥ sampravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ
samastam iha tacchrutvā samyag evāvadhāryatām
- 2
अहिंसा सर्वभूतानाम् एतत्कृत्यतमं मतम्
एतत्पदम् अनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्
ahiṃsā sarvabhūtānām etatkṛtyatamaṃ matam
etatpadam anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam
- 3
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः
jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścayadarśinaḥ
tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ
- 4
हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयः
लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः
hiṃsāparāśca ye loke ye ca nāstikavṛttayaḥ
lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ
- 5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः
ते ऽस्मिंल्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ
te 'smiṃlloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ
- 6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः
अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः
kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ
anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ
- 7
अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा
संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayoryathā
saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ
- 8
विषयो विषयित्वं च संबन्धो ऽयम् इहोच्यते
विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः
viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho 'yam ihocyate
viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ
- 9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा
भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वम् अचेतनम्
यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते
vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā
bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvam acetanam
yastveva tu vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate
- 10
अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वम् आहुर्गुणात्मकम्
निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः
anityaṃ dvaṃdvasaṃyuktaṃ sattvam āhurguṇātmakam
nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ
- 11
समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते
उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वम् आपः पुष्करपर्णवत्
samaḥ saṃjñāgatastvevaṃ yadā sarvatra dṛśyate
upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat
- 12
सर्वैर् अपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते
जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः
एवम् एवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः
sarvair api guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate
jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ
evam evāpyasaṃsaktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ
- 13
द्रव्यमात्रम् अभूत्सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगो ऽप्यनयोस्तथा
dravyamātram abhūtsattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ
yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo 'pyanayostathā
- 14
यथा प्रदीपम् आदाय कश्चित्तमसि गच्छति
तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः
yathā pradīpam ādāya kaścittamasi gacchati
tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ
- 15
यावद्द्रव्यगुणस्तावत्प्रदीपः संप्रकाशते
क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिर् अन्तर्धानाय गच्छति
yāvaddravyaguṇastāvatpradīpaḥ saṃprakāśate
kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotir antardhānāya gacchati
- 16
व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषो ऽव्यक्त इष्यते
एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः
vyaktaḥ sattvaguṇastvevaṃ puruṣo 'vyakta iṣyate
etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ
- 17
सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिम् अधिगच्छति
चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखम् एधते
sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhim adhigacchati
caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukham edhate
- 18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनम् उपायतः
उपायज्ञो हि मेधावी सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते
evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ
upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute
- 19
यथाध्वानम् अपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित्
क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा
yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kvacit
kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarāpi vā
- 20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा
पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्
tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā
puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam
- 21
यथा च दीर्घम् अध्वानं पद्भ्याम् एव प्रपद्यते
अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः
yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate
adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ
- 22
तम् एव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना
यायाद् अश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः
tam eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśugāminā
yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ
- 23
उच्चं पर्वतम् आरुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम्
रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानम् अचेतनम्
uccaṃ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam
rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānam acetanam
- 24
यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति
क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथम् उत्सृज्य गच्छति
yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati
kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati
- 25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्
समाज्ञाय महाबुद्धिर् उत्तराद् उत्तरोत्तरम्
evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit
samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram
- 26
यथा महार्णवं घोरम् अप्लवः सम्प्रगाहते
बाहुभ्याम् एव संमोहाद्वधं चर्च्छत्यसंशयम्
yathā mahārṇavaṃ ghoram aplavaḥ sampragāhate
bāhubhyām eva saṃmohādvadhaṃ carcchatyasaṃśayam
- 27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस्तरित्रया
अक्लान्तः सलिलं गाहेत्क्षिप्रं संतरति ध्रुवम्
nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñastaritrayā
aklāntaḥ salilaṃ gāhetkṣipraṃ saṃtarati dhruvam
- 28
तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावम् उत्सृज्य निर्ममः
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ
tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ
vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathipadātinau
- 29
स्नेहात्संमोहम् आपन्नो नावि दाशो यथा तथा
ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते
snehātsaṃmoham āpanno nāvi dāśo yathā tathā
mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate
- 30
नावं न शक्यम् आरुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्
तथैव रथम् आरुह्य नाप्सु चर्या विधीयते
nāvaṃ na śakyam āruhya sthale viparivartitum
tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate

