27 shlokas
- 1
वासुदेव उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
दंपत्योः पार्थ संवादम् अभयं नाम नामतः
vāsudeva uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
daṃpatyoḥ pārtha saṃvādam abhayaṃ nāma nāmataḥ
- 2
ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम्
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारम् अब्रवीत्
brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃcijjñānavijñānapāragam
dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāram abravīt
- 3
कं नु लोकं गमिष्यामि त्वाम् अहं पतिम् आश्रिता
न्यस्तकर्माणम् आसीनं कीनाशम् अविचक्षणम्
kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvām ahaṃ patim āśritā
nyastakarmāṇam āsīnaṃ kīnāśam avicakṣaṇam
- 4
भार्याः पतिकृतांल्लोकान् आप्नुवन्तीति नः श्रुतम्
त्वाम् अहं पतिम् आसाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम्
bhāryāḥ patikṛtāṃllokān āpnuvantīti naḥ śrutam
tvām ahaṃ patim āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim
- 5
एवम् उक्तः स शान्तात्मा ताम् उवाच हसन्न् इव
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे
evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva
subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe
- 6
ग्राह्यं दृश्यं च श्राव्यं च यद् इदं कर्म विद्यते
एतद् एव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः
grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yad idaṃ karma vidyate
etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ
- 7
मोहम् एव नियच्छन्ति कर्मणा ज्ञानवर्जिताः
नैष्कर्म्यं न च लोके ऽस्मिन्मौर्तम् इत्युपलभ्यते
moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ
naiṣkarmyaṃ na ca loke 'sminmaurtam ityupalabhyate
- 8
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम्
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते
karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham
janmādimūrtibhedānāṃ karma bhūteṣu vartate
- 9
रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु
आत्मस्थम् आत्मना तेन दृष्टम् आयतनं मया
rakṣobhirvadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu
ātmastham ātmanā tena dṛṣṭam āyatanaṃ mayā
- 10
यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वंद्वं यत्र सोमः सहाग्निना
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन्
yatra tadbrahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā
vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan
- 11
यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तद् अक्षरम् उपासते
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः
yatra brahmādayo yuktāstad akṣaram upāsate
vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ
- 12
घ्राणेन न तद् आघ्रेयं न तद् आद्यं च जिह्वया
स्पर्शेन च न तत्स्पृश्यं मनसा त्वेव गम्यते
ghrāṇena na tad āghreyaṃ na tad ādyaṃ ca jihvayā
sparśena ca na tatspṛśyaṃ manasā tveva gamyate
- 13
चक्षुषा न विषह्यं च यत्किंचिच्छ्रवणात्परम्
अगन्धम् अरसस्पर्शम् अरूपाशब्दम् अव्ययम्
cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yatkiṃcicchravaṇātparam
agandham arasasparśam arūpāśabdam avyayam
- 14
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठति
प्राणो ऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च
yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati
prāṇo 'pānaḥ samānaśca vyānaścodāna eva ca
- 15
तत एव प्रवर्तन्ते तम् एव प्रविशन्ति च
समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः
tata eva pravartante tam eva praviśanti ca
samānavyānayormadhye prāṇāpānau viceratuḥ
- 16
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च
अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः
tasminsupte pralīyete samāno vyāna eva ca
apānaprāṇayormadhye udāno vyāpya tiṣṭhati
tasmācchayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ
- 17
प्राणान् आयम्यते येन तम् उदानं प्रचक्षते
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः
prāṇān āyamyate yena tam udānaṃ pracakṣate
tasmāttapo vyavasyanti tadbhavaṃ brahmavādinaḥ
- 18
तेषाम् अन्योन्यभक्षाणां सर्वेषां देहचारिणाम्
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितो ऽन्तरा
teṣām anyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ dehacāriṇām
agnirvaiśvānaro madhye saptadhā vihito 'ntarā
- 19
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम्
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः
ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakca śrotraṃ ca pañcamam
mano buddhiśca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ
- 20
घ्रेयं पेयं च दृश्यं च स्पृश्यं श्रव्यं तथैव च
मन्तव्यम् अथ बोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मम
ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca
mantavyam atha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama
- 21
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः
मन्ता बोद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः
ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ
mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ
- 22
घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्रव्ये तथैव च
हवींष्यग्निषु होतारः सप्तधा सप्त सप्तसु
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु
ghreye peye ca dṛśye ca spṛśye śravye tathaiva ca
havīṃṣyagniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu
samyakprakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu
- 23
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम्
मनो बुद्धिश्च सप्तैते योनिर् इत्येव शब्दिताः
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiśca pañcamam
mano buddhiśca saptaite yonir ityeva śabditāḥ
- 24
हविर्भूता गुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्निजं मुखम्
अन्तर्वासम् उषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु
तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने
havirbhūtā guṇāḥ sarve praviśantyagnijaṃ mukham
antarvāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu
tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane
- 25
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः
ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शो ऽभिजायते
tataḥ saṃjāyate gandhastataḥ saṃjāyate rasaḥ
tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo 'bhijāyate
- 26
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः
tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayastatra jāyate
tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitatsaptadhā viduḥ
- 27
अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः
पूर्णाहुतिभिर् आपूर्णास्ते ऽभिपूर्यन्ति तेजसा
anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ
pūrṇāhutibhir āpūrṇāste 'bhipūryanti tejasā

