93 shlokas
- 1
नकुल उवाच
हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम्
न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद्द्विजाः
nakula uvāca
hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam
nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yaddvijāḥ
- 2
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर्बहुभिर्वृते
उञ्छवृत्तिर्द्विजः कश्चित्कापोतिर् अभवत्पुरा
dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñairbahubhirvṛte
uñchavṛttirdvijaḥ kaścitkāpotir abhavatpurā
- 3
सभार्यः सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः
वधूचतुर्थो वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः
sabhāryaḥ saha putreṇa sasnuṣastapasi sthitaḥ
vadhūcaturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ
- 4
षष्ठे काले तदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः
षष्ठे काले कदाचिच्च तस्याहारो न विद्यते
भुङ्क्ते ऽन्यस्मिन्कदाचित्स षष्ठे काले द्विजोत्तमः
ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ
ṣaṣṭhe kāle kadācicca tasyāhāro na vidyate
bhuṅkte 'nyasminkadācitsa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ
- 5
कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे
नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तान्निबोधत
क्षीणौषधिसमावायो द्रव्यहीनो ऽभवत्तदा
kapotadharmiṇastasya durbhikṣe sati dāruṇe
nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayastānnibodhata
kṣīṇauṣadhisamāvāyo dravyahīno 'bhavattadā
- 6
काले काले ऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम्
क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते
kāle kāle 'sya samprāpte naiva vidyeta bhojanam
kṣudhāparigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te
- 7
उञ्छंस्तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे
उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च स विप्रस्तपसि स्थितः
उञ्छम् अप्राप्तवान् एव सार्धं परिजनेन ह
uñchaṃstadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare
uṣṇārtaśca kṣudhārtaśca sa viprastapasi sthitaḥ
uñcham aprāptavān eva sārdhaṃ parijanena ha
- 8
स तथैव क्षुधाविष्टः स्पृष्ट्वा तोयं यथाविधि
क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः
sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi
kṣapayāmāsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ
- 9
अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थम् उपार्जयत्
यवप्रस्थं च ते सक्तून् अकुर्वन्त तपस्विनः
atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat
yavaprasthaṃ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ
- 10
कृतजप्याह्विकास्ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि
कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः
kṛtajapyāhvikāste tu hutvā vahniṃ yathāvidhi
kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ
- 11
अथागच्छद्द्विजः कश्चिद् अतिथिर्भुञ्जतां तदा
ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र प्रहृष्टमनसो ऽभवन्
athāgacchaddvijaḥ kaścid atithirbhuñjatāṃ tadā
te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso 'bhavan
- 12
ते ऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तम् अतिथिं तदा
विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः
te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tam atithiṃ tadā
viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhādamasamanvitāḥ
- 13
अनसूयवो गतक्रोधाः साधवो गतमत्सराः
त्यक्तमाना जितक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः
anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ
tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ
- 14
सब्रह्मचर्यं स्वं गोत्रं समाख्याय परस्परम्
कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तम् अतिथिं तदा
sabrahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam
kuṭīṃ praveśayāmāsuḥ kṣudhārtam atithiṃ tadā
- 15
इदम् अर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ
शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो
प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजोत्तम
idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha
śucayaḥ saktavaśceme niyamopārjitāḥ prabho
pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te mayā dattā dvijottama
- 16
इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः
भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः
ityuktaḥ pratigṛhyātha saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ
bhakṣayāmāsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ
- 17
स उञ्छवृत्तिः तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम्
आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेद् इति
sa uñchavṛttiḥ taṃ prekṣya kṣudhāparigataṃ dvijam
āhāraṃ cintayāmāsa kathaṃ tuṣṭo bhaved iti
- 18
तस्य भार्याब्रवीद्राजन्मद्भागो दीयताम् इति
गच्छत्वेष यथाकामं संतुष्टो द्विजसत्तमः
tasya bhāryābravīdrājanmadbhāgo dīyatām iti
gacchatveṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ
- 19
इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स द्विजर्षभः
क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा सक्तूंस्तान्नाभ्यनन्दत
iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ
kṣudhāparigatāṃ jñātvā saktūṃstānnābhyanandata
- 20
जानन्वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम्
त्वगस्थिभूतां वेपन्तीं ततो भार्याम् उवाच ताम्
jānanvṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm
tvagasthibhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryām uvāca tām
- 21
अपि कीटपतंगानां मृगाणां चैव शोभने
स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्याश्च नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि
api kīṭapataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane
striyo rakṣyāśca poṣyāśca naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
- 22
अनुकम्पितो नरो नार्या पुष्टो रक्षित एव च
प्रपतेद्यशसो दीप्तान्न च लोकान् अवाप्नुयात्
anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣita eva ca
prapatedyaśaso dīptānna ca lokān avāpnuyāt
- 23
इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज
सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे
ityuktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija
saktuprasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me
- 24
सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः
स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजोत्तम
satyaṃ ratiśca dharmaśca svargaśca guṇanirjitaḥ
strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama
- 25
ऋतुर्मातुः पितुर्बीजं दैवतं परमं पतिः
भर्तुः प्रसादात्स्त्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथा
ṛturmātuḥ piturbījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ
bhartuḥ prasādātstrīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathā
- 26
पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणान्मम
पुत्रप्रदानाद्वरदस्तस्मात्सक्तून्गृहाण मे
pālanāddhi patistvaṃ me bhartāsi bharaṇānmama
putrapradānādvaradastasmātsaktūngṛhāṇa me
- 27
जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम्
उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वम् अपि कर्शितः
jarāparigato vṛddhaḥ kṣudhārto durbalo bhṛśam
upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ
- 28
इत्युक्तः स तया सक्तून्प्रगृह्येदं वचो ऽब्रवीत्
द्विज सक्तून् इमान्भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम
ityuktaḥ sa tayā saktūnpragṛhyedaṃ vaco 'bravīt
dvija saktūn imānbhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama
- 29
स तान्प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिम् अगमद्द्विजः
तम् उञ्छवृत्तिर् आलक्ष्य ततश्चिन्तापरो ऽभवत्
sa tānpragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭim agamaddvijaḥ
tam uñchavṛttir ālakṣya tataścintāparo 'bhavat
- 30
पुत्र उवाच
सक्तून् इमान्प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम
इत्येवं सुकृतं मन्ये तस्माद् एतत्करोम्यहम्
putra uvāca
saktūn imānpragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama
ityevaṃ sukṛtaṃ manye tasmād etatkaromyaham

