36 shlokas
- 1
वसुदेव उवाच
श्रुतवान् अस्मि वार्ष्णेय संग्रामं परमाद्भुतम्
नराणां वदतां पुत्र कथोद्घातेषु नित्यशः
vasudeva uvāca
śrutavān asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam
narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ
- 2
त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुज
तस्मात्प्रब्रूहि संग्रामं याथातथ्येन मे ऽनघ
tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaśca mahābhuja
tasmātprabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha
- 3
यथा तद् अभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम्
भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिर् अनुत्तमम्
yathā tad abhavadyuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhir anuttamam
- 4
अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणाम् अनेकशः
नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम्
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇām anekaśaḥ
nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām
- 5
इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदन्तिके
शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा
ityuktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātustadantike
śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā
- 6
वासुदेव उवाच
अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्
बहुलत्वान्न संख्यातुं शक्यान्यब्दशतैर् अपि
vāsudeva uvāca
atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
bahulatvānna saṃkhyātuṃ śakyānyabdaśatair api
- 7
प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु
कर्माणि पृथिवीशानां यथावद् अमरद्युते
prādhānyatastu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu
karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvad amaradyute
- 8
भीष्मः सेनापतिर् अभूद् एकादशचमूपतिः
कौरव्यः कौरवेयाणां देवानाम् इव वासवः
bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśacamūpatiḥ
kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānām iva vāsavaḥ
- 9
शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः
बभूव रक्षितो धीमान्धीमता सव्यसाचिना
śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ
babhūva rakṣito dhīmāndhīmatā savyasācinā
- 10
तेषां तद् अभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम्
कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम्
teṣāṃ tad abhavadyuddhaṃ daśāhāni mahātmanām
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahadromaharṣaṇam
- 11
ततः शिखण्डी गाङ्गेयम् अयुध्यन्तं महाहवे
जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना
tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṃ mahāhave
jaghāna bahubhirbāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā
- 12
अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः
अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे
akarotsa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ
ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā samprāpte cottarāyaṇe
- 13
ततः सेनापतिर् अभूद्द्रोणो ऽस्त्रविदुषां वरः
प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेर् इव
tataḥ senāpatir abhūddroṇo 'straviduṣāṃ varaḥ
pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapater iva
- 14
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः
संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपवृषादिभिः
akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirnavabhirdvijasattamaḥ
saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpavṛṣādibhiḥ
- 15
धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित्
गुप्तो भीमेन तेजस्वी मित्रेण वरुणो यथा
dhṛṣṭadyumnastvabhūnnetā pāṇḍavānāṃ mahāstravit
gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā
- 16
पञ्चसेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः
पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत्
pañcasenāparivṛto droṇaprepsurmahāmanāḥ
piturnikārānsaṃsmṛtya raṇe karmākaronmahat
- 17
तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसंगरे
नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः
tasmiṃste pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṃgare
nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ
- 18
दिनानि पञ्च तद्युद्धम् अभूत्परमदारुणम्
ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः
dināni pañca tadyuddham abhūtparamadāruṇam
tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ
- 19
ततः सेनापतिर् अभूत्कर्णो दौर्योधने बले
अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिर् आहवे
tataḥ senāpatir abhūtkarṇo dauryodhane bale
akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirvṛtaḥ pañcabhir āhave
- 20
तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः
हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः
tisrastu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ
hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ
- 21
ततः पार्थं समासाद्य पतंग इव पावकम्
पञ्चत्वम् अगमत्सौतिर्द्वितीये ऽहनि दारुणे
tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam
pañcatvam agamatsautirdvitīye 'hani dāruṇe
- 22
हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन्
hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ
akṣauhiṇībhistisṛbhirmadreśaṃ paryavārayan
- 23
हतवाहनभूयिष्ठाः पाण्डवास्तु युधिष्ठिरम्
अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन्
hatavāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavāstu yudhiṣṭhiram
akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan
- 24
अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः
तस्मिंस्तथार्धदिवसे कर्म कृत्वा सुदुष्करम्
avadhīnmadrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
tasmiṃstathārdhadivase karma kṛtvā suduṣkaram
- 25
हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः
आहर्तारं कलेस्तस्य जघानामितविक्रमः
hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ
āhartāraṃ kalestasya jaghānāmitavikramaḥ
- 26
निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः
अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः
nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ
apākrāmadgadāpāṇirhatabhūyiṣṭhasainikaḥ
- 27
तम् अन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान्
ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम्
tam anvadhāvatsaṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān
hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam
- 28
ततः शिष्टेन सैन्येन समन्तात्परिवार्य तम्
उपोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः
tataḥ śiṣṭena sainyena samantātparivārya tam
upopaviviśurhṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ
- 29
विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः
उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः
vigāhya salilaṃ tvāśu vāgbāṇairbhṛśavikṣataḥ
utthāya sa gadāpāṇiryuddhāya samupasthitaḥ
- 30
ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महामृधे
भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम्
tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe
bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām

