28 shlokas
- 1
ब्राह्मण उवाच
गन्धान्न जिघ्रामि रसान्न वेद्मि रूपं न पश्यामि न च स्पृशामि
न चापि शब्दान्विविधाञ्शृणोमि न चापि संकल्पम् उपैमि किंचित्
brāhmaṇa uvāca
gandhānna jighrāmi rasānna vedmi rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi
na cāpi śabdānvividhāñśṛṇomi na cāpi saṃkalpam upaimi kiṃcit
- 2
अर्थान् इष्टान्कामयते स्वभावः सर्वान्द्वेष्यान्प्रद्विषते स्वभावः
कामद्वेषावुद्भवतः स्वभावात्प्राणापानौ जन्तुदेहान्निवेश्य
arthān iṣṭānkāmayate svabhāvaḥ sarvāndveṣyānpradviṣate svabhāvaḥ
kāmadveṣāvudbhavataḥ svabhāvātprāṇāpānau jantudehānniveśya
- 3
तेभ्यश्चान्यांस्तेष्वनित्यांश्च भावान्भूतात्मानं लक्षयेयं शरीरे
तस्मिंस्तिष्ठन्नास्मि शक्यः कथंचित्कामक्रोधाभ्यां जरया मृत्युना च
tebhyaścānyāṃsteṣvanityāṃśca bhāvānbhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre
tasmiṃstiṣṭhannāsmi śakyaḥ kathaṃcitkāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca
- 4
अकामयानस्य च सर्वकामान् अविद्विषाणस्य च सर्वदोषान्
न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपास्तोयस्य बिन्दोर् इव पुष्करेषु
akāmayānasya ca sarvakāmān avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān
na me svabhāveṣu bhavanti lepāstoyasya bindor iva puṣkareṣu
- 5
नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या निरीक्षमाणस्य बहून्स्वभावान्
न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्
nityasya caitasya bhavanti nityā nirīkṣamāṇasya bahūnsvabhāvān
na sajjate karmasu bhogajālaṃ divīva sūryasya mayūkhajālam
- 6
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
अध्वर्युयतिसंवादं तं निबोध यशस्विनि
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
adhvaryuyatisaṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini
- 7
प्रोक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्यथाब्रवीत्
यतिर् अध्वर्युम् आसीनो हिंसेयम् इति कुत्सयन्
prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇyathābravīt
yatir adhvaryum āsīno hiṃseyam iti kutsayan
- 8
तम् अध्वर्युः प्रत्युवाच नायं छागो विनश्यति
श्रेयसा योक्ष्यते जन्तुर्यदि श्रुतिर् इयं तथा
tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati
śreyasā yokṣyate janturyadi śrutir iyaṃ tathā
- 9
यो ह्यस्य पार्थिवो भागः पृथिवीं स गमिष्यति
यद् अस्य वारिजं किंचिद् अपस्तत्प्रतिपद्यते
yo hyasya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati
yad asya vārijaṃ kiṃcid apastatpratipadyate
- 10
सूर्यं चक्षुर्दिशः श्रोत्रे प्राणो ऽस्य दिवम् एव च
आगमे वर्तमानस्य न मे दोषो ऽस्ति कश्चन
sūryaṃ cakṣurdiśaḥ śrotre prāṇo 'sya divam eva ca
āgame vartamānasya na me doṣo 'sti kaścana
- 11
यतिर् उवाच
प्राणैर्वियोगे छागस्य यदि श्रेयः प्रपश्यसि
छागार्थे वर्तते यज्ञो भवतः किं प्रयोजनम्
yatir uvāca
prāṇairviyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi
chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam
- 12
अनु त्वा मन्यतां माता पिता भ्राता सखापि च
मन्त्रयस्वैनम् उन्नीय परवन्तं विशेषतः
anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca
mantrayasvainam unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ
- 13
य एवम् अनुमन्येरंस्तान्भवान्प्रष्टुम् अर्हति
तेषाम् अनुमतं श्रुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा
ya evam anumanyeraṃstānbhavānpraṣṭum arhati
teṣām anumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā
- 14
प्राणा अप्यस्य छागस्य प्रापितास्ते स्वयोनिषु
शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टम् इति मे मतिः
prāṇā apyasya chāgasya prāpitāste svayoniṣu
śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭam iti me matiḥ
- 15
इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेण विचेतसा
हिंसा निर्वेष्टुकामानाम् इन्धनं पशुसंज्ञितम्
indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā
hiṃsā nirveṣṭukāmānām indhanaṃ paśusaṃjñitam
- 16
अहिंसा सर्वधर्माणाम् इति वृद्धानुशासनम्
यद् अहिंस्रं भवेत्कर्म तत्कार्यम् इति विद्महे
ahiṃsā sarvadharmāṇām iti vṛddhānuśāsanam
yad ahiṃsraṃ bhavetkarma tatkāryam iti vidmahe
- 17
अहिंसेति प्रतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्यतः परम्
शक्यं बहुविधं वक्तुं भवतः कार्यदूषणम्
ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmyataḥ param
śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam
- 18
अहिंसा सर्वभूतानां नित्यम् अस्मासु रोचते
प्रत्यक्षतः साधयामो न परोक्षम् उपास्महे
ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityam asmāsu rocate
pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe
- 19
अध्वर्युर् उवाच
भूमेर्गन्धगुणान्भुङ्क्षे पिबस्यापोमयान्रसान्
ज्योतिषां पश्यसे रूपं स्पृशस्यनिलजान्गुणान्
adhvaryur uvāca
bhūmergandhaguṇānbhuṅkṣe pibasyāpomayānrasān
jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasyanilajānguṇān
- 20
शृणोष्याकाशजं शब्दं मनसा मन्यसे मतिम्
सर्वाण्येतानि भूतानि प्राणा इति च मन्यसे
śṛṇoṣyākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim
sarvāṇyetāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase
- 21
प्राणादाने च नित्यो ऽसि हिंसायां वर्तते भवान्
नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा त्वं मन्यसे द्विज
prāṇādāne ca nityo 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān
nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija
- 22
यतिर् उवाच
अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावो ऽयम् आत्मनः
अक्षरं तत्र सद्भावः स्वभावः क्षर उच्यते
yatir uvāca
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo 'yam ātmanaḥ
akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate
- 23
प्राणो जिह्वा मनः सत्त्वं स्वभावो रजसा सह
भावैर् एतैर्विमुक्तस्य निर्द्वंद्वस्य निराशिषः
prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha
bhāvair etairvimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ
- 24
समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः
समन्तात्परिमुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित्
samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ
samantātparimuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit
- 25
अध्वर्युर् उवाच
सद्भिर् एवेह संवासः कार्यो मतिमतां वर
भवतो हि मतं श्रुत्वा प्रतिभाति मतिर्मम
adhvaryur uvāca
sadbhir eveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara
bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matirmama
- 26
भगवन्भगवद्बुद्ध्या प्रतिबुद्धो ब्रवीम्यहम्
मतं मन्तुं क्रतुं कर्तुं नापराधो ऽस्ति मे द्विज
bhagavanbhagavadbuddhyā pratibuddho bravīmyaham
mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho 'sti me dvija
- 27
ब्राह्मण उवाच
उपपत्त्या यतिस्तूष्णीं वर्तमानस्ततः परम्
अध्वर्युर् अपि निर्मोहः प्रचचार महामखे
brāhmaṇa uvāca
upapattyā yatistūṣṇīṃ vartamānastataḥ param
adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe
- 28
एवम् एतादृशं मोक्षं सुसूक्ष्मं ब्राह्मणा विदुः
विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिना
evam etādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ
viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā

