36 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
तद् अव्यक्तम् अनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम्
नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम्
brahmovāca
tad avyaktam anudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram
navadvāraṃ puraṃ vidyāttriguṇaṃ pañcadhātukam
- 2
एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम्
बुद्धिस्वामिकम् इत्येतत्परम् एकादशं भवेत्
ekādaśaparikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam
buddhisvāmikam ityetatparam ekādaśaṃ bhavet
- 3
त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्न् आप्यायन्ते पुनः पुनः
प्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः
trīṇi srotāṃsi yānyasminn āpyāyante punaḥ punaḥ
praṇāḍyastisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ
- 4
तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणान् एतान्प्रचक्षते
अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः
tamo rajastathā sattvaṃ guṇān etānpracakṣate
anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ
- 5
अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनः
अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः
anyonyāpāśrayāścaiva tathānyonyānuvartinaḥ
anyonyavyatiṣaktāśca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ
- 6
तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
रजसश्चापि सत्त्वं स्यात्सत्त्वस्य मिथुनं तमः
tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ
rajasaścāpi sattvaṃ syātsattvasya mithunaṃ tamaḥ
- 7
नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्तते
नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते
niyamyate tamo yatra rajastatra pravartate
niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate
- 8
नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम्
अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु
naiśātmakaṃ tamo vidyāttriguṇaṃ mohasaṃjñitam
adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu
- 9
प्रवृत्त्यात्मकम् एवाहू रजः पर्यायकारकम्
प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम्
pravṛttyātmakam evāhū rajaḥ paryāyakārakam
pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam
- 10
प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानता
सात्त्विकं रूपम् एवं तु लाघवं साधुसंमितम्
prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā
sāttvikaṃ rūpam evaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam
- 11
एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः
समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे
eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ
samāsavyāsayuktāni tattvatastāni vitta me
- 12
संमोहो ऽज्ञानम् अत्यागः कर्मणाम् अविनिर्णयः
स्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम्
saṃmoho 'jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ
svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam
- 13
अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता
निर्विशेषत्वम् अन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता
asmṛtiścāvipākaśca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā
nirviśeṣatvam andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā
- 14
अकृते कृतमानित्वम् अज्ञाने ज्ञानमानिता
अमैत्री विकृतो भावो ऽश्रद्धा मूढभावना
akṛte kṛtamānitvam ajñāne jñānamānitā
amaitrī vikṛto bhāvo 'śraddhā mūḍhabhāvanā
- 15
अनार्जवम् असंज्ञत्वं कर्म पापम् अचेतना
गुरुत्वं सन्नभावत्वम् असितत्वम् अवाग्गतिः
anārjavam asaṃjñatvaṃ karma pāpam acetanā
gurutvaṃ sannabhāvatvam asitatvam avāggatiḥ
- 16
सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताः
ये चान्ये नियता भावा लोके ऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः
sarva ete guṇā viprāstāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ
ye cānye niyatā bhāvā loke 'sminmohasaṃjñitāḥ
- 17
तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः
परिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः
tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ
parivādakathā nityaṃ devabrāhmaṇavaidikāḥ
- 18
अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमा
मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तम् इष्यते
atyāgaścābhimānaśca moho manyustathākṣamā
matsaraścaiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttam iṣyate
- 19
वृथारम्भाश्च ये केचिद्वृथादानानि यानि च
वृथाभक्षणम् इत्येतत्तामसं वृत्तम् इष्यते
vṛthārambhāśca ye kecidvṛthādānāni yāni ca
vṛthābhakṣaṇam ityetattāmasaṃ vṛttam iṣyate
- 20
अतिवादो ऽतितिक्षा च मात्सर्यम् अतिमानिता
अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तम् इष्यते
ativādo 'titikṣā ca mātsaryam atimānitā
aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttam iṣyate
- 21
एवंविधास्तु ये केचिल्लोके ऽस्मिन्पापकर्मिणः
मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः
evaṃvidhāstu ye kecilloke 'sminpāpakarmiṇaḥ
manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ
- 22
तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम्
अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः
teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām
avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ
- 23
स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च
क्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः
sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca
kravyādā dandaśūkāśca kṛmikīṭavihaṃgamāḥ
- 24
अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः
उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः
aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ
unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ
- 25
मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः
अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः
magnāstamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ
avāksrotasa ityete magnāstamasi tāmasāḥ
- 26
तेषाम् उत्कर्षम् उद्रेकं वक्ष्याम्यहम् अतः परम्
यथा ते सुकृतांल्लोकांल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः
teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmyaham ataḥ param
yathā te sukṛtāṃllokāṃllabhante puṇyakarmiṇaḥ
- 27
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु
स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम्
anyathā pratipannāstu vivṛddhā ye ca karmasu
svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām
- 28
संस्कारेणोर्ध्वम् आयान्ति यतमानाः सलोकताम्
स्वर्गं गच्छन्ति देवानाम् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
saṃskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ salokatām
svargaṃ gacchanti devānām ityeṣā vaidikī śrutiḥ
- 29
अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसु
पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः
anyathā pratipannāstu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu
punarāvṛttidharmāṇaste bhavantīha mānuṣāḥ
- 30
पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः
वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्
pāpayoniṃ samāpannāścaṇḍālā mūkacūcukāḥ
varṇānparyāyaśaścāpi prāpnuvantyuttarottaram

