40 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः
कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम्
brahmovāca
manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ
kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām
- 2
अविः पशूनां सर्वेषाम् आखुश्च बिलवासिनाम्
गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च
aviḥ paśūnāṃ sarveṣām ākhuśca bilavāsinām
gavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca
- 3
न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा
शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः
एते द्रुमाणां राजानो लोके ऽस्मिन्नात्र संशयः
nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathā
śiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥ
ete drumāṇāṃ rājāno loke 'sminnātra saṃśayaḥ
- 4
हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्
श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः
himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavān
śveto nīlaśca bhāsaśca kāṣṭhavāṃścaiva parvataḥ
- 5
शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा
एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा
śubhaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathā
ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā
- 6
सूर्यो ग्रहाणाम् अधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
यमः पितॄणाम् अधिपः सरिताम् अथ सागरः
sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ
yamaḥ pitṝṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ
- 7
अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते
अर्को ऽधिपतिर् उष्णानां ज्योतिषाम् इन्दुर् उच्यते
ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate
arko 'dhipatir uṣṇānāṃ jyotiṣām indur ucyate
- 8
अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः
ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः
agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ
oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ
- 9
त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनाम् ईश्वरः शिवः
दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानाम् ऋषयस्तथा
tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ
dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānām ṛṣayastathā
- 10
दिशाम् उदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्
कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः
एष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः
diśām udīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān
kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ
eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ
- 11
सर्वेषाम् एव भूतानाम् अहं ब्रह्ममयो महान्
भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वापि न विद्यते
sarveṣām eva bhūtānām ahaṃ brahmamayo mahān
bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvāpi na vidyate
- 12
राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्
ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः
rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇurbrahmamayo mahān
īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ
- 13
नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्
देवदानवनागानां सर्वेषाम् ईश्वरो हि सः
narakiṃnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
devadānavanāgānāṃ sarveṣām īśvaro hi saḥ
- 14
भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना
माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या
bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā
māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā
- 15
उमां देवीं विजानीत नारीणाम् उत्तमां शुभाम्
रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणाम् अप्सरसस्तथा
umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇām uttamāṃ śubhām
ratīnāṃ vasumatyastu strīṇām apsarasastathā
- 16
धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाः
तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे
dharmakāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ
tasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe
- 17
राज्ञां हि विषये येषाम् अवसीदन्ति साधवः
हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः
rājñāṃ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ
hīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ
- 18
राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः
ते ऽस्मिंल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यम् एव च
प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः
rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ
te 'smiṃlloke pramodante pretya cānantyam eva ca
prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ
- 19
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्
अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam
ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā
- 20
प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः
शब्दलक्षणम् आकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः
prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ
śabdalakṣaṇam ākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ
- 21
ज्योतिषां लक्षणं रूपम् आपश्च रसलक्षणाः
धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा
jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpam āpaśca rasalakṣaṇāḥ
dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā
- 22
स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणा
मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिर् अन्वयात्
svaravyañjanasaṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā
manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhir anvayāt
- 23
मनसा चिन्तयानो ऽर्थान्बुद्ध्या चैव व्यवस्यति
बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः
manasā cintayāno 'rthānbuddhyā caiva vyavasyati
buddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ
- 24
लक्षणं महतो ध्यानम् अव्यक्तं साधुलक्षणम्
प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्
lakṣaṇaṃ mahato dhyānam avyaktaṃ sādhulakṣaṇam
pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam
- 25
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेद् इह बुद्धिमान्
संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्
अतीतो ऽद्वंद्वम् अभ्येति तमोमृत्युजरातिगम्
tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyased iha buddhimān
saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim
atīto 'dvaṃdvam abhyeti tamomṛtyujarātigam
- 26
धर्मलक्षणसंयुक्तम् उक्तं वो विधिवन्मया
गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहम् अतः परम्
dharmalakṣaṇasaṃyuktam uktaṃ vo vidhivanmayā
guṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyaham ataḥ param
- 27
पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यते
घ्राणस्थश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते
pārthivo yastu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate
ghrāṇasthaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate
- 28
अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते
जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते
apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate
jihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate
- 29
ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते
चक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते
jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyate
cakṣuḥsthaśca tathādityo rūpajñāne vidhīyate
- 30
वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः
त्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते
vāyavyastu tathā sparśastvacā prajñāyate ca saḥ
tvaksthaścaiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate

