51 shlokas
- 1
ब्रह्मोवाच
भूतानाम् अथ पञ्चानां यथैषाम् ईश्वरं मनः
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च
brahmovāca
bhūtānām atha pañcānāṃ yathaiṣām īśvaraṃ manaḥ
niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca
- 2
अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महतां तथा
बुद्धिर् ऐश्वर्यम् आचष्टे क्षेत्रज्ञः सर्व उच्यते
adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā
buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate
- 3
इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वान् इव सारथिः
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिं क्षेत्रज्ञो युञ्जते सदा
indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ
indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā
- 4
महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम्
तम् आरुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति
mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham
tam āruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati
- 5
इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिर् एव च
बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः
indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathir eva ca
buddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ
- 6
एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम्
स धीरः सर्वलोकेषु न मोहम् अधिगच्छति
evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ ratham
sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati
- 7
अव्यक्तादि विशेषान्तं त्रसस्थावरसंकुलम्
चन्द्रसूर्यप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्
avyaktādi viśeṣāntaṃ trasasthāvarasaṃkulam
candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam
- 8
नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम्
विविधाभिस्तथाद्भिश्च सततं समलंकृतम्
nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitam
vividhābhistathādbhiśca satataṃ samalaṃkṛtam
- 9
आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः
एतद्ब्रह्मवनं नित्यं यस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्
ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ
etadbrahmavanaṃ nityaṃ yasmiṃścarati kṣetravit
- 10
लोके ऽस्मिन्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः
गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः
loke 'sminyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
tānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥ
guṇebhyaḥ pañcabhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ
- 11
देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः
सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्
devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ
sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt
- 12
एते विश्वकृतो विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः
तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु
प्रलीयन्ते यथाकालम् ऊर्मयः सागरे यथा
ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ
tebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasu
pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā
- 13
विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतानि गच्छति
भूतेभ्यश्चापि पञ्चभ्यो मुक्तो गच्छेत्प्रजापतिम्
viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati
bhūtebhyaścāpi pañcabhyo mukto gacchetprajāpatim
- 14
प्रजापतिर् इदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः
तथैव वेदान् ऋषयस्तपसा प्रतिपेदिरे
prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ
tathaiva vedān ṛṣayastapasā pratipedire
- 15
तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा
त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः
tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathā
trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ
- 16
ओषधान्य् अगदादीनी नानाविद्याश्च सर्वशः
तपसैव प्रसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्
oṣadhāny agadādīnī nānāvidyāśca sarvaśaḥ
tapasaiva prasidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam
- 17
यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम्
तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam
- 18
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी भ्रूणहा गुरुतल्पगः
तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात्ततः
surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ
tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāttataḥ
- 19
मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः
यानि चान्यानि भूतानि त्रसानि स्थावराणि च
manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ
yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca
- 20
तपःपरायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा
तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः
tapaḥparāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā
tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ
- 21
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः
अहंकारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः
āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ
ahaṃkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ
- 22
ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः
प्राप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकम् उत्तमम्
dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokam uttamam
- 23
ध्यानयोगाद् उपागम्य प्रसन्नमतयः सदा
सुखोपचयम् अव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवत्तया
dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā
sukhopacayam avyaktaṃ praviśantyātmavattayā
- 24
ध्यानयोगाद् उपागम्य निर्ममा निरहंकृताः
अव्यक्तं प्रविशन्तीह महान्तं लोकम् उत्तमम्
dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokam uttamam
- 25
अव्यक्ताद् एव सम्भूतः समयज्ञो गतः पुनः
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वम् आस्थाय केवलम्
avyaktād eva sambhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ
tamorajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam
- 26
विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः
क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित्
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ
kṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit
- 27
चित्तं चित्ताद् उपागम्य मुनिर् आसीत संयतः
यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा गुह्यम् एतत्सनातनम्
cittaṃ cittād upāgamya munir āsīta saṃyataḥ
yaccittastanmanā bhūtvā guhyam etatsanātanam
- 28
अव्यक्तादि विशेषान्तम् अविद्यालक्षणं स्मृतम्
निबोधत यथा हीदं गुणैर्लक्षणम् इत्युत
avyaktādi viśeṣāntam avidyālakṣaṇaṃ smṛtam
nibodhata yathā hīdaṃ guṇairlakṣaṇam ityuta
- 29
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam
- 30
कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः
ये तु बुद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते
karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ
ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te

