Sarga 31

40 shlokas

1. 1

   ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि

   उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्

   tato rāmo mahātejā vismayātpunareva hi

   uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam

2. 2

   भगवन्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम

   धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः

   bhagavankiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama

   dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

3. 3

   उताहो हीनवीर्यास्ते बभूवुः पृथिवीक्षितः

   बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः

   utāho hīnavīryāste babhūvuḥ pṛthivīkṣitaḥ

   bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ

4. 4

   राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः

   उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम्

   rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavānṛṣiḥ

   uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram

5. 5

   स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ

   चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते

   sa evaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha

   cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate

6. 6

   ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम्

   सम्प्राप्तो यत्र सांनिध्यं परमं वसुरेतसः

   tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām

   samprāpto yatra sāṃnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ

7. 7

   तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रतापाद्वसुरेतसः

   अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा

   tulya āsīnnṛpastasya pratāpādvasuretasaḥ

   arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā

8. 8

   तमेव दिवसं सोऽथ हैहयाधिपतिर्बली

   अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः

   tameva divasaṃ so'tha haihayādhipatirbalī

   arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ

9. 9

   रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत

   क्वार्जुनो वो नृपः सोऽद्य शीघ्रमाख्यातुमर्हथ

   rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata

   kvārjuno vo nṛpaḥ so'dya śīghramākhyātumarhatha

10. 10

    रावणोऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण तु

    ममागमनमव्यग्रैर्युष्माभिः संनिवेद्यताम्

    rāvaṇo'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa tu

    mamāgamanamavyagrairyuṣmābhiḥ saṃnivedyatām

11. 11

    इत्येवं रावणेनोक्तास्तेऽमात्याः सुविपश्चितः

    अब्रुवन्राक्षसपतिमसांनिध्यं महीपतेः

    ityevaṃ rāvaṇenoktāste'mātyāḥ suvipaścitaḥ

    abruvanrākṣasapatimasāṃnidhyaṃ mahīpateḥ

12. 12

    श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम्

    अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम्

    śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam

    apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim

13. 13

    स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम्

    अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम्

    sa tamabhramivāviṣṭamudbhrāntamiva medinīm

    apaśyadrāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram

14. 14

    सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम्

    प्रपातपतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः

    sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram

    prapātapatitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsamivāmbubhiḥ

15. 15

    देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः

    सह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम्

    devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ

    saha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam

16. 16

    नदीभिः स्यन्दमानाभिरगतिप्रतिमं जलम्

    स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर्वमन्तमिव विष्ठितम्

    nadībhiḥ syandamānābhiragatipratimaṃ jalam

    sphuṭībhiścalajihvābhirvamantamiva viṣṭhitam

17. 17

    उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम्

    पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ

    ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim

    paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau

18. 18

    चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम्

    महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः

    उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम्

    calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm

    mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ

    uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām

19. 19

    चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः

    सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम्

    cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ

    sārasaiśca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām

20. 20

    फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम्

    विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम्

    phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm

    vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām

21. 21

    पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम्

    जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम्

    puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām

    jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām

22. 22

    पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम्

    इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः

    puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām

    iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ

23. 23

    स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते

    उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः

    नर्मदादर्शजं हर्षमाप्तवान्राक्षसेश्वरः

    sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite

    upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ

    narmadādarśajaṃ harṣamāptavānrākṣaseśvaraḥ

24. 24

    ततः सलीलं प्रहसन्रावणो राक्षसाधिपः

    उवाच सचिवांस्तत्र मारीचशुकसारणान्

    tataḥ salīlaṃ prahasanrāvaṇo rākṣasādhipaḥ

    uvāca sacivāṃstatra mārīcaśukasāraṇān

25. 25

    एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वेव काञ्चनम्

    तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः

    मामासीनं विदित्वेह चन्द्रायति दिवाकरः

    eṣa raśmisahasreṇa jagatkṛtveva kāñcanam

    tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyamāsthitaḥ

    māmāsīnaṃ viditveha candrāyati divākaraḥ

26. 26

    नर्मदाजलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः

    मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः

    narmadājalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ

    madbhayādanilo hyeṣa vātyasau susamāhitaḥ

27. 27

    इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्मवर्धिनी

    लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता

    iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narmavardhinī

    līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā

28. 28

    तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि

    चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः

    tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi

    candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ

29. 29

    ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम्

    महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः

    te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām

    mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva mahāgajāḥ

30. 30

    अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ

    asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha