Sarga 65

26 shlokas

1. 1

   तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवितम्

   शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्

   tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam

   śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam

2. 2

   स दुःखेन सुसंतप्तो मन्त्रिणः समुपाह्वयत्

   वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सहनैगमान्

   sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat

   vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃśca sahanaigamān

3. 3

   ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः

   राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततोऽब्रुवन्

   tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ

   rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato'bruvan

4. 4

   मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः

   कात्यायनोऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा

   mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ

   kātyāyano'tha jābālirgautamo nāradastathā

5. 5

   एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः

   मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः

   ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ

   mantriṇo naigamāścaiva yathārhamanukūlataḥ

6. 6

   तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्

   राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो यस्मात्प्ररोदिति

   teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām

   rāghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo yasmātpraroditi

7. 7

   तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः

   प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ नृपम्

   tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ

   pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam

8. 8

   शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तोऽयं बालसंक्षयः

   श्रुत्वा कर्तव्यतां वीर कुरुष्व रघुनन्दन

   śṛṇu rājanyathākāle prāpto'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ

   śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana

9. 9

   पुरा कृतयुगे राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः

   अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथंचन

   purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ

   abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathaṃcana

10. 10

    तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते अनावृते

    अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः

    tasminyuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte

    amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ

11. 11

    ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम्

    क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः

    tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām

    kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ

12. 12

    वीर्येण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्वजन्मनि

    मानवा ये महात्मानस्तस्मिंस्त्रेतायुगे युगे

    vīryeṇa tapasā caiva te'dhikāḥ pūrvajanmani

    mānavā ye mahātmānastasmiṃstretāyuge yuge

13. 13

    ब्रह्मक्षत्रं तु तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत्

    युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम्

    brahmakṣatraṃ tu tatsarvaṃ yatpūrvamaparaṃ ca yat

    yugayorubhayorāsītsamavīryasamanvitam

14. 14

    अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः

    स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः

    apaśyantastu te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ

    sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ

15. 15

    अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले

    अधर्मेण हि संयुक्तास्तेन मन्दाभवन्द्विजाः

    adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayatpṛthivītale

    adharmeṇa hi saṃyuktāstena mandābhavandvijāḥ

16. 16

    ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम्

    शुभान्येवाचरंल्लोकाः सत्यधर्मपरायणाः

    tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam

    śubhānyevācaraṃllokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

17. 17

    त्रेतायुगे त्ववर्तन्त ब्राह्मणाः क्षत्रियश्च ये

    तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः

    tretāyuge tvavartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaśca ye

    tapo'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ

18. 18

    स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रमथागमत्

    पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः

    sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdramathāgamat

    pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ

19. 19

    ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत्

    ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत

    tataḥ pādamadharmasya dvitīyamavatārayat

    tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata

20. 20

    तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये

    अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ

    tasmindvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye

    adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha

21. 21

    तस्मिन्द्वापरसंख्याते तपो वैश्यान्समाविशत्

    न शूद्रो लभते धर्ममुग्रं तप्तं नरर्षभ

    tasmindvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyānsamāviśat

    na śūdro labhate dharmamugraṃ taptaṃ nararṣabha

22. 22

    हीनवर्णो नरश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः

    भविष्या शूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे

    hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ

    bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge

23. 23

    अधर्मः परमो राम द्वापरे शूद्रधारितः

    स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः

    शूद्रस्तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम्

    adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ

    sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ

    śūdrastapyati durbuddhistena bālavadho hyayam

24. 24

    यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि

    करोति राजशार्दूल पुरे वा दुर्मतिर्नरः

    क्षिप्रं हि नरकं याति स च राजा न संशयः

    yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi

    karoti rājaśārdūla pure vā durmatirnaraḥ

    kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ

25. 25

    स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम्

    दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर

    sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam

    duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara

26. 26

    एवं ते धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम्

    भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम्

    evaṃ te dharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam

    bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam