67 shlokas
- 1
सूत उवाच
आलस्यं प्रथमं पश्चाद्व्याधिपीडा प्रजायते
प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः
sūta uvāca
ālasyaṃ prathamaṃ paścādvyādhipīḍā prajāyate
pramādaḥ saṃśayasthāne cittasyehānavasthitiḥ
- 2
अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर्दुःखं च त्रिविधं ततः
दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता
aśraddhādarśanaṃ bhrāntirduḥkhaṃ ca trividhaṃ tataḥ
daurmanasyamayogyeṣu viṣayeṣu ca yogyatā
- 3
दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः
आलस्यं चाप्रवृत्तिश्च गुरुत्वात्कायचित्तयोः
daśadhābhiprajāyante muneryogāntarāyakāḥ
ālasyaṃ cāpravṛttiśca gurutvātkāyacittayoḥ
- 4
व्याधयो धातुवैषम्यात्कर्मजा दोषजास्तथा
प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्
vyādhayo dhātuvaiṣamyātkarmajā doṣajāstathā
pramādastu samādhestu sādhanānām abhāvanam
- 5
इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः
अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः
idaṃ vetyubhayaspṛktaṃ vijñānaṃ sthānasaṃśayaḥ
anavasthitacittatvam apratiṣṭhā hi yoginaḥ
- 6
लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात्
अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च
labdhāyāmapi bhūmau ca cittasya bhavabandhanāt
aśraddhābhāvarahitā vṛttirvai sādhaneṣu ca
- 7
साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु
विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते
sādhye cittasya hi gurau jñānācāraśivādiṣu
viparyayajñānamiti bhrāntidarśanam ucyate
- 8
अनात्मन्यात्मविज्ञानमज्ञानात्तस्य संनिधौ
दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्
anātmanyātmavijñānamajñānāttasya saṃnidhau
duḥkhamādhyātmikaṃ proktaṃ tathā caivādhibhautikam
- 9
आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः
इच्छाविघातात्संक्षोभश्चेतसस्तदुदाहृतम्
ādhidaivikamityuktaṃ trividhaṃ sahajaṃ punaḥ
icchāvighātātsaṃkṣobhaścetasastadudāhṛtam
- 10
दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु
तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्
daurmanasyaṃ niroddhavyaṃ vairāgyeṇa pareṇa tu
tamasā rajasā caiva saṃspṛṣṭaṃ durmanaḥ smṛtam
- 11
तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम्
हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः
tadā manasi saṃjātaṃ daurmanasyamiti smṛtam
haṭhātsvīkaraṇaṃ kṛtvā yogyāyogyavivekataḥ
- 12
विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता
अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्
viṣayeṣu vicitreṣu jantorviṣayalolatā
antarāyā iti khyātā yogasyaite hi yoginām
- 13
अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः
प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः
atyantotsāhayuktasya naśyanti na ca saṃśayaḥ
pranaṣṭeṣvantarāyeṣu dvijāḥ paścāddhi yoginaḥ
- 14
उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः
प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर्द्वितीया श्रवणा स्मृता
upasargāḥ pravartante sarve te 'siddhisūcakāḥ
pratibhā prathamā siddhirdvitīyā śravaṇā smṛtā
- 15
वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास्तुरीया चेह दर्शना
आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता
vārttā tṛtīyā viprendrāsturīyā ceha darśanā
āsvādā pañcamī proktā vedanā ṣaṣṭhikā smṛtā
- 16
स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात्सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः
प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः
svalpaṣaṭsiddhisaṃtyāgātsiddhidāḥ siddhayo muneḥ
pratibhā pratibhāvṛtiḥ pratibhāva iti sthitiḥ
- 17
बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते
सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते
buddhirvivecanā vedyaṃ budhyate buddhirucyate
sūkṣme vyavahite'tīte viprakṛṣṭe tvanāgate
- 18
सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु
श्रवणात्सर्वशब्दानामप्रयत्नेन योगिनः
sarvatra sarvadā jñānaṃ pratibhānukrameṇa tu
śravaṇātsarvaśabdānāmaprayatnena yoginaḥ
- 19
ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि
स्पर्शस्याधिगमो यस्तु वेदना तूपपादिता
hrasvadīrghaplutādīnāṃ guhyānāṃ śravaṇādapi
sparśasyādhigamo yastu vedanā tūpapāditā
- 20
दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः
संविद्दिव्यरसे तस्मिन्नास्वादो ह्यप्रयत्नतः
darśanāddivyarūpāṇāṃ darśanaṃ cāprayatnataḥ
saṃviddivyarase tasminnāsvādo hyaprayatnataḥ
- 21
वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा
विन्दन्ते योगिनस्तस्मादाब्रह्मभुवनं द्विजाः
vārttā ca divyagandhānāṃ tanmātrā buddhisaṃvidā
vindante yoginastasmādābrahmabhuvanaṃ dvijāḥ
- 22
जगत्यस्मिन्हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम्
औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः
jagatyasminhi dehasthaṃ catuḥṣaṣṭiguṇaṃ samam
aupasargikam eteṣu guṇeṣu guṇitaṃ dvijāḥ
- 23
संत्याज्यं सर्वथा सर्वमौपसर्गिकमात्मनः
पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः
saṃtyājyaṃ sarvathā sarvamaupasargikamātmanaḥ
paiśāce pārthivaṃ cāpyaṃ rākṣasānāṃ pure dvijāḥ
- 24
याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम्
ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्
yākṣe tu taijasaṃ proktaṃ gāndharve śvasanātmakam
aindre vyomātmakaṃ sarvaṃ saumye caiva tu mānasam
- 25
प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम्
आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्
prājāpatye tvahaṅkāraṃ brāhme bodhamanuttamam
ādye cāṣṭau dvitīye ca tathā ṣoḍaśarūpakam
- 26
चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके
चत्वारिंशत्पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्
caturviṃśattṛtīye tu dvātriṃśacca caturthake
catvāriṃśatpañcame tu bhūtamātrātmakaṃ smṛtam
- 27
गन्धो रसस्तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च
प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः
gandho rasastathā rūpaṃ śabdaḥ sparśastathaiva ca
pratyekamaṣṭadhā siddhaṃ pañcame tacchatakratoḥ
- 28
तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्तथैव च
चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः
tathāṣṭacatvāriṃśacca ṣaṭpañcāśattathaiva ca
catuḥṣaṣṭiguṇaṃ brāhmaṃ labhate dvijasattamāḥ
- 29
औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत्
लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्
aupasargikam ā brahmabhuvaneṣu parityajet
lokeṣvālokya yogena yogavitparamaṃ sukham
- 30
स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा
नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर्देहधारणम्
sthūlatā hrasvatā bālyaṃ vārdhakyaṃ yauvanaṃ tathā
nānājātisvarūpaṃ ca caturbhirdehadhāraṇam

