31 shlokas
- 1
सूत उवाच
पवमानः पावकश्च शुचिरग्निश्च ते स्मृताः
निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
sūta uvāca
pavamānaḥ pāvakaśca śuciragniśca te smṛtāḥ
nirmathyaḥ pavamānastu vaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ
- 2
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते
पुत्रैः पौत्रैस्त्विहैतेषां संख्या संक्षेपतः स्मृता
śuciḥ saurastu vijñeyaḥ svāhāputrāstrayastu te
putraiḥ pautraistvihaiteṣāṃ saṃkhyā saṃkṣepataḥ smṛtā
- 3
विसृज्य सप्तकं चादौ चत्वारिंशन्नवैव च
इत्येते वह्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्ते ऽध्वरेषु च
visṛjya saptakaṃ cādau catvāriṃśannavaiva ca
ityete vahnayaḥ proktāḥ praṇīyante 'dhvareṣu ca
- 4
सर्वे तपस्विनस्त्वेते सर्वे व्रतभृतः स्मृताः
प्रजानां पतयः सर्वे सर्वे रुद्रात्मकाः स्मृताः
sarve tapasvinastvete sarve vratabhṛtaḥ smṛtāḥ
prajānāṃ patayaḥ sarve sarve rudrātmakāḥ smṛtāḥ
- 5
अयज्वानश्च यज्वानः पितरः प्रीतिमानसाः
अग्निष्वात्ताश्च यज्वानः शेषा बर्हिषदः स्मृताः
ayajvānaśca yajvānaḥ pitaraḥ prītimānasāḥ
agniṣvāttāśca yajvānaḥ śeṣā barhiṣadaḥ smṛtāḥ
- 6
मेनां तु मानसीं तेषां जनयामास वै स्वधा
अग्निष्वात्तात्मजा मेना मानसी लोकविश्रुता
menāṃ tu mānasīṃ teṣāṃ janayāmāsa vai svadhā
agniṣvāttātmajā menā mānasī lokaviśrutā
- 7
असूत मेना मैनाकं क्रौञ्चं तस्यानुजामुमाम्
गङ्गां हैमवतीं जज्ञे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्
asūta menā mainākaṃ krauñcaṃ tasyānujāmumām
gaṅgāṃ haimavatīṃ jajñe bhavāṅgāśleṣapāvanīm
- 8
धरणीं जनयामास मानसीं यज्ञयाजिनीम्
स्वधा सा मेरुराजस्य पत्नी पद्मसमानना
dharaṇīṃ janayāmāsa mānasīṃ yajñayājinīm
svadhā sā merurājasya patnī padmasamānanā
- 9
पितरो ऽमृतपाः प्रोक्तास्तेषां चैवेह विस्तरः
ऋषीणां च कुलं सर्वं शृणुध्वं तत्सुविस्तरम्
pitaro 'mṛtapāḥ proktāsteṣāṃ caiveha vistaraḥ
ṛṣīṇāṃ ca kulaṃ sarvaṃ śṛṇudhvaṃ tatsuvistaram
- 10
वदामि पृथगध्यायसंस्थितं वस्तदूर्ध्वतः
दाक्षायणी सती याता पार्श्वं रुद्रस्य पार्वती
vadāmi pṛthagadhyāyasaṃsthitaṃ vastadūrdhvataḥ
dākṣāyaṇī satī yātā pārśvaṃ rudrasya pārvatī
- 11
पश्चाद्दक्षं विनिन्द्यैषा पतिं लेभे भवं तथा
तां ध्यात्वा व्यसृजद्रुद्राननेकान्नीललोहितः
paścāddakṣaṃ vinindyaiṣā patiṃ lebhe bhavaṃ tathā
tāṃ dhyātvā vyasṛjadrudrānanekānnīlalohitaḥ
- 12
आत्मनस्तु समान्सर्वान्सर्वलोकनमस्कृतान्
याचितो मुनिशार्दूला ब्रह्मणा प्रहसन्क्षणात्
ātmanastu samānsarvānsarvalokanamaskṛtān
yācito muniśārdūlā brahmaṇā prahasankṣaṇāt
- 13
तैस्तु संछादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत्
तान्दृष्ट्वा विविधान्रुद्रान्निर्मलान्नीललोहितान्
taistu saṃchāditaṃ sarvaṃ caturdaśavidhaṃ jagat
tāndṛṣṭvā vividhānrudrānnirmalānnīlalohitān
- 14
जरामरणनिर्मुक्तान्प्राह रुद्रान्पितामहः
नमो ऽस्तु वो महादेवास्त्रिनेत्रा नीललोहिताः
jarāmaraṇanirmuktānprāha rudrānpitāmahaḥ
namo 'stu vo mahādevāstrinetrā nīlalohitāḥ
- 15
सर्वज्ञाः सर्वगा दीर्घा ह्रस्वा वामनकाः शुभाः
हिरण्यकेशा दृष्टिघ्ना नित्या बुद्धाश्च निर्मलाः
sarvajñāḥ sarvagā dīrghā hrasvā vāmanakāḥ śubhāḥ
hiraṇyakeśā dṛṣṭighnā nityā buddhāśca nirmalāḥ
- 16
निर्द्वंद्वा वीतरागाश्च विश्वात्मानो भवात्मजाः
एवं स्तुत्वा तदा रुद्रान्रुद्रं चाह भवं शिवम्
प्रदक्षिणीकृत्य तदा भगवान्कनकाण्डजः
nirdvaṃdvā vītarāgāśca viśvātmāno bhavātmajāḥ
evaṃ stutvā tadā rudrānrudraṃ cāha bhavaṃ śivam
pradakṣiṇīkṛtya tadā bhagavānkanakāṇḍajaḥ
- 17
नमो ऽस्तु ते महादेव प्रजा नार्हसि शंकर
मृत्युहीना विभो स्रष्टुं मृत्युयुक्ताः सृज प्रभो
namo 'stu te mahādeva prajā nārhasi śaṃkara
mṛtyuhīnā vibho sraṣṭuṃ mṛtyuyuktāḥ sṛja prabho
- 18
ततस्तमाह भगवान्न हि मे तादृशी स्थितिः
स त्वं सृज यथाकामं मृत्युयुक्ताः प्रजाः प्रभो
tatastamāha bhagavānna hi me tādṛśī sthitiḥ
sa tvaṃ sṛja yathākāmaṃ mṛtyuyuktāḥ prajāḥ prabho
- 19
लब्ध्वा ससर्ज सकलं शंकराच्चतुराननः
जरामरणसंयुक्तं जगदेतच्चराचरम्
labdhvā sasarja sakalaṃ śaṃkarāccaturānanaḥ
jarāmaraṇasaṃyuktaṃ jagadetaccarācaram
- 20
शंकरो ऽपि तदा रुद्रैर्निवृत्तात्मा ह्यधिष्ठितः
स्थाणुत्वं तस्य वै विप्राः शंकरस्य महात्मनः
śaṃkaro 'pi tadā rudrairnivṛttātmā hyadhiṣṭhitaḥ
sthāṇutvaṃ tasya vai viprāḥ śaṃkarasya mahātmanaḥ
- 21
निष्कलस्यात्मनः शम्भोः स्वेच्छाधृतशरीरिणः
शं रुद्रः सर्वभूतानां करोति घृणया यतः
niṣkalasyātmanaḥ śambhoḥ svecchādhṛtaśarīriṇaḥ
śaṃ rudraḥ sarvabhūtānāṃ karoti ghṛṇayā yataḥ
- 22
शंकरश्चाप्रयत्नेन तदात्मा योगविद्यया
वैराग्यस्थं विरक्तस्य विमुक्तिर्यच्छमुच्यते
śaṃkaraścāprayatnena tadātmā yogavidyayā
vairāgyasthaṃ viraktasya vimuktiryacchamucyate
- 23
अणोस्तु विषयत्यागः संसारभयतः क्रमात्
वैराग्याज्जायते पुंसो विरागो दर्शनान्तरे
aṇostu viṣayatyāgaḥ saṃsārabhayataḥ kramāt
vairāgyājjāyate puṃso virāgo darśanāntare
- 24
विमुख्यो विगुणत्यागो विज्ञानस्याविचारतः
तस्य चास्य च संधानं प्रसादात्परमेष्ठिनः
vimukhyo viguṇatyāgo vijñānasyāvicārataḥ
tasya cāsya ca saṃdhānaṃ prasādātparameṣṭhinaḥ
- 25
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं शंकरादिह
स एव शंकरः साक्षात्पिनाकी नीललोहितः
dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryaṃ śaṃkarādiha
sa eva śaṃkaraḥ sākṣātpinākī nīlalohitaḥ
- 26
ये शंकराश्रिताः सर्वे मुच्यन्ते ते न संशयः
न गच्छन्त्येव नरकं पापिष्ठा अपि दारुणम्
ye śaṃkarāśritāḥ sarve mucyante te na saṃśayaḥ
na gacchantyeva narakaṃ pāpiṣṭhā api dāruṇam
- 27
आश्रिताः शंकरं तस्मात्प्राप्नुवन्ति च शाश्वतम्
ऋषय ऊचुः
मायान्ताश्चैव घोराद्या ह्यष्टविंशतिरेव च
āśritāḥ śaṃkaraṃ tasmātprāpnuvanti ca śāśvatam
ṛṣaya ūcuḥ
māyāntāścaiva ghorādyā hyaṣṭaviṃśatireva ca
- 28
कोटयो नरकाणां तु पच्यन्ते तासु पापिनः
अनाश्रिताः शिवं रुद्रं शंकरं नीललोहितम्
koṭayo narakāṇāṃ tu pacyante tāsu pāpinaḥ
anāśritāḥ śivaṃ rudraṃ śaṃkaraṃ nīlalohitam
- 29
आश्रयं सर्वभूतानामव्ययं जगतां पतिम्
पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्
āśrayaṃ sarvabhūtānāmavyayaṃ jagatāṃ patim
puruṣaṃ paramātmānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam
- 30
तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम्
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्
tamasā kālarudrākhyaṃ rajasā kanakāṇḍajam
sattvena sarvagaṃ viṣṇuṃ nirguṇatve maheśvaram

