40 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः
वक्तुमर्हसि चास्माकं यथा पूर्वं यथा श्रुतम्
ṛṣaya ūcuḥ
niṣkalo nirmalo nityaḥ sakalatvaṃ kathaṃ gataḥ
vaktumarhasi cāsmākaṃ yathā pūrvaṃ yathā śrutam
- 2
सूत उवाच
परमार्थविदः केचिदूचुः प्रणवरूपिणम्
विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम्
sūta uvāca
paramārthavidaḥ kecidūcuḥ praṇavarūpiṇam
vijñānamiti viprendrāḥ śrutvā śrutiśirasyajam
- 3
शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते
तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितमित्यन्ये नेति चापरे
śabdādiviṣayaṃ jñānaṃ jñānamityabhidhīyate
tajjñānaṃ bhrāntirahitamityanye neti cāpare
- 4
यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम्
गुरुप्रकाशकं ज्ञानमित्यन्ये मुनयो द्विजाः
yajjñānaṃ nirmalaṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ nirāśrayam
guruprakāśakaṃ jñānamityanye munayo dvijāḥ
- 5
ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये
उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत्
jñānenaiva bhavenmuktiḥ prasādo jñānasiddhaye
ubhābhyāṃ mucyate yogī tatrānandamayo bhavet
- 6
वदन्ति मुनयः केचित्कर्मणा तस्य संगतिम्
कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि
vadanti munayaḥ kecitkarmaṇā tasya saṃgatim
kalpanākalpitaṃ rūpaṃ saṃhṛtya svecchayaiva hi
- 7
द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः
सोमसूर्याग्नयो नेत्रे दिशः श्रोत्रं महात्मनः
dyaurmūrdhā tu vibhostasya khaṃ nābhiḥ parameṣṭhinaḥ
somasūryāgnayo netre diśaḥ śrotraṃ mahātmanaḥ
- 8
चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चांबरम्
देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम्
caraṇau caiva pātālaṃ samudrastasya cāṃbaram
devāstasya bhujāḥ sarve nakṣatrāṇi ca bhūṣaṇam
- 9
प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते
वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान्प्रभुः
prakṛtistasya patnī ca puruṣo liṅgamucyate
vaktrādvai brāhmaṇāḥ sarve brahmā ca bhagavānprabhuḥ
- 10
इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश्च महात्मनः
वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः
indropendrau bhujābhyāṃ tu kṣatriyāśca mahātmanaḥ
vaiśyāścorupradeśāttu śūdrāḥ pādātpinākinaḥ
- 11
पुष्करावर्तकाद्यास्तु केशास्तस्य प्रकीर्तिताः
वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस्तथा
puṣkarāvartakādyāstu keśāstasya prakīrtitāḥ
vāyavo ghrāṇajāstasya gatiḥ śrautaṃ smṛtistathā
- 12
अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः
पुंसां तु पुरुषः श्रीमान्ज्ञानगम्यो न चान्यथा
athānenaiva karmātmā prakṛtestu pravartakaḥ
puṃsāṃ tu puruṣaḥ śrīmānjñānagamyo na cānyathā
- 13
कर्मयज्ञसहस्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते
तपोयज्ञसहस्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते
karmayajñasahasrebhyastapoyajño viśiṣyate
tapoyajñasahasrebhyo japayajño viśiṣyate
- 14
जपयज्ञसहस्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते
ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम्
japayajñasahasrebhyo dhyānayajño viśiṣyate
dhyānayajñātparo nāsti dhyānaṃ jñānasya sādhanam
- 15
यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति
ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा संनिहितः शिवः
yadā samarase niṣṭho yogī dhyānena paśyati
dhyānayajñaratasyāsya tadā saṃnihitaḥ śivaḥ
- 16
नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादि चोदना
विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः
nāsti vijñānināṃ śaucaṃ prāyaścittādi codanā
viśuddhā vidyayā sarve brahmavidyāvido janāḥ
- 17
नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः
धर्माधर्मौ जपो होमो ध्यानिनां संनिधिः सदा
nāsti kriyā ca lokeṣu sukhaṃ duḥkhaṃ vicārataḥ
dharmādharmau japo homo dhyānināṃ saṃnidhiḥ sadā
- 18
परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम्
निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम्
parānandātmakaṃ liṅgaṃ viśuddhaṃ śivamakṣaram
niṣkalaṃ sarvagaṃ jñeyaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam
- 19
लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर्बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः
बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः
liṅgaṃ tu dvividhaṃ prāhurbāhyamābhyantaraṃ dvijāḥ
bāhyaṃ sthūlaṃ muniśreṣṭhāḥ sūkṣmamābhyantaraṃ dvijāḥ
- 20
कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः
असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः
karmayajñaratāḥ sthūlāḥ sthūlaliṅgārcane ratāḥ
asatāṃ bhāvanārthāya nānyathā sthūlavigrahaḥ
- 21
आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत्
असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा
ādhyātmikaṃ ca yalliṅgaṃ pratyakṣaṃ yasya no bhavet
asau mūḍho bahiḥ sarvaṃ kalpayitvaiva nānyathā
- 22
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम्
यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्
jñānināṃ sūkṣmamamalaṃ bhavetpratyakṣamavyayam
yathā sthūlamayuktānāṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam
- 23
अर्थो विचारतो नास्तीत्यन्ये तत्त्वार्थवेदिनः
निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः
artho vicārato nāstītyanye tattvārthavedinaḥ
niṣkalaḥ sakalaśceti sarvaṃ śivamayaṃ tataḥ
- 24
व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः
पृथक्त्वं चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे
vyomaikamapi dṛṣṭaṃ hi śarāvaṃ prati suvratāḥ
pṛthaktvaṃ cāpṛthaktvaṃ ca śaṅkarasyeti cāpare
- 25
प्रत्ययार्थं हि जगताम् एकस्थोऽपि दिवाकरः
एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः
pratyayārthaṃ hi jagatām ekastho'pi divākaraḥ
eko'pi bahudhā dṛṣṭo jalādhāreṣu suvratāḥ
- 26
जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः
तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः
jantavo divi bhūmau ca sarve vai pāñcabhautikāḥ
tathāpi bahulā dṛṣṭā jātivyaktivibhedataḥ
- 27
दृश्यते श्रूयते यद्यत्तत्तद्विद्धि शिवात्मकम्
भेदो जनानां लोकेऽस्मिन्प्रतिभासो विचारतः
dṛśyate śrūyate yadyattattadviddhi śivātmakam
bhedo janānāṃ loke'sminpratibhāso vicārataḥ
- 28
स्वप्ने च विपुलान्भोगान्भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत्
दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः
svapne ca vipulānbhogānbhuktvā martyaḥ sukhī bhavet
duḥkhī ca bhogaṃ duḥkhaṃ ca nānubhūtaṃ vicārataḥ
- 29
एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः
हृदि संसारिणां साक्षात्सकलः परमेश्वरः
evamāhustathānye ca sarve vedārthatattvagāḥ
hṛdi saṃsāriṇāṃ sākṣātsakalaḥ parameśvaraḥ
- 30
योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः
त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते
yogināṃ niṣkalo devo jñānināṃ ca jaganmayaḥ
trividhaṃ parameśasya vapurloke praśasyate

