83 shlokas
- 1
सूत उवाच
सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च
ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः
sūta uvāca
sauraṃ saṃkṣepato vakṣye rathaṃ śaśina eva ca
grahāṇām itareṣāṃ ca yathā gacchati cāmbupaḥ
- 2
सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः
संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश्च द्विजर्षभाः
saurastu brahmaṇā sṛṣṭo rathastvarthavaśena saḥ
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitaśca dvijarṣabhāḥ
- 3
त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः
सौवर्णः सर्वदेवानामावासो भास्करस्य तु
trinābhinā tu cakreṇa pañcāreṇa samanvitaḥ
sauvarṇaḥ sarvadevānāmāvāso bhāskarasya tu
- 4
नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः
द्विगुणोऽपि रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
navayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ
dviguṇo'pi rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ
- 5
असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः
वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर्निर्मितास्तु ते
asaṅgaistu hayairyukto yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ
vājinastasya vai sapta chandobhirnirmitāstu te
- 6
चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः
सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः
cakrapakṣe nibaddhāstu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ
sahāśvacakro bhramate sahākṣo bhramate dhruvaḥ
- 7
अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः
प्रेरको ज्योतिषां धीमान्ध्रुवो वै वातरश्मिभिः
akṣaḥ sahaikacakreṇa bhramate 'sau dhruveritaḥ
prerako jyotiṣāṃ dhīmāndhruvo vai vātaraśmibhiḥ
- 8
युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु
ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः
yugākṣakoṭisambaddhau dvau raśmī syandanasya tu
dhruveṇa bhramate raśminibaddhaḥ sa yugākṣayoḥ
- 9
भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु
युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
bhramato maṇḍalāni syuḥ khecarasya rathasya tu
yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi
- 10
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः
भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ
dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrāśve ca rajjubhiḥ
bhramantamanugacchanti dhruvaṃ raśmī ca tāvubhau
- 11
युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु
कीले सक्ता यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतोदिशम्
yugākṣakoṭistvetasya vātormisyandanasya tu
kīle saktā yathā rajjurbhramate sarvatodiśam
- 12
भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे
वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु
bhrāmyatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe
vardhete dakṣiṇe caiva bhramatā maṇḍalāni tu
- 13
आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा
आभ्यन्तरस्थः सूर्योऽथ भ्रमते मण्डलानि तु
ākṛṣyete yadā te vai dhruveṇādhiṣṭhite tadā
ābhyantarasthaḥ sūryo'tha bhramate maṇḍalāni tu
- 14
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः
ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ dvayoḥ
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu
- 15
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु
उद्वेष्टयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu
udveṣṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati
- 16
देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश्च दिवानिशम्
यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्
devāścaiva tathā nityaṃ munayaśca divāniśam
yajanti satataṃ devaṃ bhāskaraṃ bhavamīśvaram
- 17
सरथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
saratho'dhiṣṭhito devairādityairmunibhistathā
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
- 18
एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु
आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर्भास्करं शिवम्
ete vasanti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu
āpyāyayanti cādityaṃ tejobhirbhāskaraṃ śivam
- 19
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते
grathitaiḥ svairvacobhistu stuvanti munayo ravim
gandharvāpsarasaścaiva nṛtyageyairupāsate
- 20
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च
grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham
sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānā anuyānti ca
- 21
वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
vālakhilyā nayantyastaṃ parivāryodayādravim
ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare
- 22
मधुश्च माधवश्चैव शुक्रश्च शुचिरेव च
नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च
madhuśca mādhavaścaiva śukraśca śucireva ca
nabhonabhasyau viprendrā iṣaścorjastathaiva ca
- 23
सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश्च तपः पुनः
एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः
sahaḥsahasyau ca tathā tapasyaśca tapaḥ punaḥ
ete dvādaśa māsāstu varṣaṃ vai mānuṣaṃ dvijāḥ
- 24
वासन्तिकस्तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस्तथा
शारदश्च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः
vāsantikastathā graiṣmaḥ śubho vai vārṣikastathā
śāradaśca himaścaiva śaiśira ṛtavaḥ smṛtāḥ
- 25
धातार्यमाथ मित्रश्च वरुणश्चेन्द्र एव च
विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्योऽंशुर्भगस्तथा
dhātāryamātha mitraśca varuṇaścendra eva ca
vivasvāṃścaiva pūṣā ca parjanyo'ṃśurbhagastathā
- 26
त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश्च पुलहश्चात्रिरेव च
वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः
tvaṣṭā viṣṇuḥ pulastyaśca pulahaścātrireva ca
vasiṣṭhaścāṅgirāścaiva bhṛgurbuddhimatāṃ varaḥ
- 27
भारद्वाजो गौतमश्च कश्यपश्च क्रतुस्तथा
जमदग्निः कौशिकश्च वासुकिः कङ्कणीकरः
bhāradvājo gautamaśca kaśyapaśca kratustathā
jamadagniḥ kauśikaśca vāsukiḥ kaṅkaṇīkaraḥ
- 28
तक्षकश्च तथा नाग एलापत्रस्तथा द्विजाः
शङ्खपालस्तथा चान्यस्त्वैरावत इति स्मृतः
takṣakaśca tathā nāga elāpatrastathā dvijāḥ
śaṅkhapālastathā cānyastvairāvata iti smṛtaḥ
- 29
धनञ्जयो महापद्मस्तथा कर्कोटकः स्मृतः
कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस्तथा
dhanañjayo mahāpadmastathā karkoṭakaḥ smṛtaḥ
kambalo 'śvataraścaiva tumbururnāradastathā
- 30
हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः
उग्रसेनो ऽथ सुरुचिरन्यश्चैव परावसुः
hāhā hūhūrmuniśreṣṭhā viśvāvasuranuttamaḥ
ugraseno 'tha suruciranyaścaiva parāvasuḥ

