184 shlokas
- 1
सूत उवाच
अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा
सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
sūta uvāca
atha rudrasya devasya nirmito viśvakarmaṇā
sarvalokamayo divyo ratho yatnena sādaram
- 2
सर्वभूतमयश्चैव सर्वदेवनमस्कृतः
सर्वदेवमयश्चैव सौवर्णः सर्वसंमतः
sarvabhūtamayaścaiva sarvadevanamaskṛtaḥ
sarvadevamayaścaiva sauvarṇaḥ sarvasaṃmataḥ
- 3
रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यो वामाङ्गं सोम एव च
दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम्
rathāṅgaṃ dakṣiṇaṃ sūryo vāmāṅgaṃ soma eva ca
dakṣiṇaṃ dvādaśāraṃ hi ṣoḍaśāraṃ tathottaram
- 4
अरेषु तेषु विप्रेन्द्राश्चादित्या द्वादशैव तु
शशिनः षोडशारेषु कला वामस्य सुव्रताः
areṣu teṣu viprendrāścādityā dvādaśaiva tu
śaśinaḥ ṣoḍaśāreṣu kalā vāmasya suvratāḥ
- 5
ऋक्षाणि च तदा तस्य वामस्यैव तु भूषणम्
नेम्यः षडृतवश्चैव तयोर्वै विप्रपुङ्गवाः
ṛkṣāṇi ca tadā tasya vāmasyaiva tu bhūṣaṇam
nemyaḥ ṣaḍṛtavaścaiva tayorvai viprapuṅgavāḥ
- 6
पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश्च मन्दरः
अस्ताद्रिरुदयाद्रिश्च उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ
puṣkaraṃ cāntarikṣaṃ vai rathanīḍaśca mandaraḥ
astādrirudayādriśca ubhau tau kūbarau smṛtau
- 7
अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केसराचलाः
वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसंगमौ
adhiṣṭhānaṃ mahāmerurāśrayāḥ kesarācalāḥ
vegaḥ saṃvatsarastasya ayane cakrasaṃgamau
- 8
मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश्च वै
muhūrtā bandhurāstasya śamyāścaiva kalāḥ smṛtāḥ
tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā cākṣadaṇḍāḥ kṣaṇāśca vai
- 9
निमेषाश्चानुकर्षाश्च ईषा चास्य लवाः स्मृताः
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ
nimeṣāścānukarṣāśca īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ
dyaurvarūthaṃ rathasyāsya svargamokṣāvubhau dhvajau
- 10
धर्मो विरागो दण्डोऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः
दक्षिणाः संधयस्तस्य लोहाः पञ्चाशदग्नयः
dharmo virāgo daṇḍo'sya yajñā daṇḍāśrayāḥ smṛtāḥ
dakṣiṇāḥ saṃdhayastasya lohāḥ pañcāśadagnayaḥ
- 11
युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ
ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः
yugāntakoṭī tau tasya dharmakāmāvubhau smṛtau
īṣādaṇḍastathāvyaktaṃ buddhistasyaiva naḍvalaḥ
- 12
कोणस्तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम्
इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समन्ततः
koṇastathā hyahaṅkāro bhūtāni ca balaṃ smṛtam
indriyāṇi ca tasyaiva bhūṣaṇāni samantataḥ
- 13
श्रद्धा च गतिरस्यैव वेदास्तस्य हयाः स्मृताः
पदानि भूषणान्येव षडङ्गान्युपभूषणम्
śraddhā ca gatirasyaiva vedāstasya hayāḥ smṛtāḥ
padāni bhūṣaṇānyeva ṣaḍaṅgānyupabhūṣaṇam
- 14
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः
वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇi suvratāḥ
vālāśrayāḥ paṭāścaiva sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ
- 15
मन्त्रा घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णाः पादास्तथाश्रमाः
अवच्छेदो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः
mantrā ghaṇṭāḥ smṛtāsteṣāṃ varṇāḥ pādāstathāśramāḥ
avacchedo hyanantastu sahasraphaṇabhūṣitaḥ
- 16
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्च ह
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः
diśaḥ pādā rathasyāsya tathā copadiśaśca ha
puṣkarādyāḥ patākāśca sauvarṇā ratnabhūṣitāḥ
- 17
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः
गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः
samudrāstasya catvāro rathakambalikāḥ smṛtāḥ
gaṅgādyāḥ saritaḥ śreṣṭhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ
- 18
चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वाः स्त्रीरूपशोभिताः
तत्रतत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम्
cāmarāsaktahastāgrāḥ sarvāḥ strīrūpaśobhitāḥ
tatratatra kṛtasthānāḥ śobhayāṃcakrire ratham
- 19
आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्
सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः
āvahādyāstathā sapta sopānaṃ haimamuttamam
sārathirbhagavānbrahmā devābhīṣudharāḥ smṛtāḥ
- 20
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्
लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः
pratodo brahmaṇastasya praṇavo brahmadaivatam
lokālokācalastasya sasopānaḥ samantataḥ
- 21
विषमश्च तदा बाह्यो मानसाद्रिः सुशोभनः
नासाः समन्ततस्तस्य सर्व एवाचलाः स्मृताः
viṣamaśca tadā bāhyo mānasādriḥ suśobhanaḥ
nāsāḥ samantatastasya sarva evācalāḥ smṛtāḥ
- 22
तलाः कपोताः कापोताः सर्वे तलनिवासिनः
मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः
talāḥ kapotāḥ kāpotāḥ sarve talanivāsinaḥ
merureva mahāchatraṃ mandaraḥ pārśvaḍiṇḍimaḥ
- 23
शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्या भुजङ्गाधिपः स्वयम्
कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्रधनुषा पुनः
śailendraḥ kārmukaṃ caiva jyā bhujaṅgādhipaḥ svayam
kālarātryā tathaiveha tathendradhanuṣā punaḥ
- 24
घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी
इषुर्विष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च
ghaṇṭā sarasvatī devī dhanuṣaḥ śrutirūpiṇī
iṣurviṣṇurmahātejāḥ śalyaṃ somaḥ śarasya ca
- 25
कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्ष्णः सुदारुणः
अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः
kālāgnistaccharasyaiva sākṣāttīkṣṇaḥ sudāruṇaḥ
anīkaṃ viṣasambhūtaṃ vāyavo vājakāḥ smṛtāḥ
- 26
एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा
सारथिं जगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम्
evaṃ kṛtvā rathaṃ divyaṃ kārmukaṃ ca śaraṃ tathā
sārathiṃ jagatāṃ caiva brahmāṇaṃ prabhumīśvaram
- 27
आरुरोह रथं दिव्यं रणमण्डनधृग्भवः
सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी
āruroha rathaṃ divyaṃ raṇamaṇḍanadhṛgbhavaḥ
sarvadevagaṇairyuktaṃ kampayanniva rodasī
- 28
ऋषिभिः स्तूयमानश्च वन्द्यमानश्च बन्दिभिः
उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारदैः
ṛṣibhiḥ stūyamānaśca vandyamānaśca bandibhiḥ
upanṛttaścāpsarasāṃ gaṇairnṛtyaviśāradaiḥ
- 29
सुशोभमानो वरदः सम्प्रेक्ष्यैव च सारथिम्
तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम्
suśobhamāno varadaḥ samprekṣyaiva ca sārathim
tasminnārohati rathaṃ kalpitaṃ lokasaṃbhṛtam
- 30
शिरोभिः पतिता भूमीं तुरगा वेदसंभवाः
अथाधस्ताद्रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः
śirobhiḥ patitā bhūmīṃ turagā vedasaṃbhavāḥ
athādhastādrathasyāsya bhagavāndharaṇīdharaḥ

