64 shlokas
- 1
सूत उवाच
क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः
तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः
sūta uvāca
kṣetrāṇyetāni sarvāṇi ātapanti gabhastibhiḥ
teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatratārakāḥ
- 2
चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः
तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
cīrṇena sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāḥ
tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ
- 3
दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः
आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसामपि
divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ
ādānānnityamādityastejasāṃ tamasāmapi
- 4
सवने स्यन्दनेऽर्थे च धातुर् एष विभाष्यते
सवनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
savane syandane'rthe ca dhātur eṣa vibhāṣyate
savanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ
- 5
बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते
शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
bahulaścandra ityeṣa hlādane dhāturucyate
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate
- 6
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे
जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
sūryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage
jalatejomaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe
- 7
घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम्
घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu
- 8
वसन्ति सर्वदेवाश्च स्थानान्येतानि सर्वशः
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
vasanti sarvadevāśca sthānānyetāni sarvaśaḥ
manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ
- 9
तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च
सौरं सूर्यो ऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
tena grahā gṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca
sauraṃ sūryo 'viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca
- 10
शौक्रं शुक्रो ऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान्
बृहद्बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम्
śaukraṃ śukro 'viśatsthānaṃ ṣoḍaśārciḥ pratāpavān
bṛhadbṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lohitam
- 11
शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः
बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः
śanaiścaraṃ tathā sthānaṃ devaścāpi śanaiścaraḥ
baudhaṃ budhastu svarbhānuḥ svarbhānusthānamāśritaḥ
- 12
नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च
गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम्
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśanti ca
gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanām
- 13
कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा
स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावद् आभूतसंप्लवम्
kalpādau sampravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvad ābhūtasaṃplavam
- 14
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै
अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः
manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai
abhimānino 'vatiṣṭhante devāḥ sthānaṃ punaḥ punaḥ
- 15
अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह
वर्तन्ते वर्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह
atītaistu sahaitāni bhāvyābhāvyaiḥ suraiḥ saha
vartante vartamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha
- 16
अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः
विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे
asminmanvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate'ntare
- 17
द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः
शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः
dyutimānṛṣiputrastu somo devo vasuḥ smṛtaḥ
śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ
- 18
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽङ्गिरःसुतः
बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः
bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'ṅgiraḥsutaḥ
budho manoharaścaiva ṛṣiputrastu sa smṛtaḥ
- 19
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः
अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः
śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ
agnirvikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitārciṣaḥ
- 20
नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः
स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः
nakṣatraṛkṣanāminyo dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ
svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ
- 21
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः
स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः
somarkṣagrahasūryeṣu kīrtitāstvabhimāninaḥ
sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ
- 22
सौरम् अग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः
हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानमम्मयं शुक्लमेव च
sauram agnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ
himāṃśostu smṛtaṃ sthānamammayaṃ śuklameva ca
- 23
आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम्
शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत्
āpyaṃ śyāmaṃ manojñaṃ ca budharaśmigṛhaṃ smṛtam
śuklasyāpyammayaṃ śuklaṃ padaṃ ṣoḍaśaraśmivat
- 24
नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानम् उत्तमम्
हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः
navaraśmi tu bhaumasya lohitaṃ sthānam uttamam
haridrābhaṃ bṛhaccāpi ṣoḍaśārcirbṛhaspateḥ
- 25
अष्टरश्मिगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे
स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम्
aṣṭaraśmigṛhaṃ cāpi proktaṃ kṛṣṇaṃ śanaiścare
svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam
- 26
विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वृषयस्त्वेकरश्मयः
आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः
vijñeyāstārakāḥ sarvāstvṛṣayastvekaraśmayaḥ
āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ śuklāścāpi svavarṇataḥ
- 27
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः
आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ
ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ
- 28
नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः
त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ
triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
- 29
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati
- 30
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम्
स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim
svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam

