56 shlokas
- 1
सूत उवाच
रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि भवस्यामिततेजसः
प्रभावं शंकरस्याद्यं संक्षेपात्सर्वदर्शिनः
sūta uvāca
rahasyaṃ vaḥ pravakṣyāmi bhavasyāmitatejasaḥ
prabhāvaṃ śaṃkarasyādyaṃ saṃkṣepātsarvadarśinaḥ
- 2
योगिनः सर्वतत्त्वज्ञाः परं वैराग्यमास्थिताः
yoginaḥ sarvatattvajñāḥ paraṃ vairāgyamāsthitāḥ
- 3
प्राणायामादिभिश्चाष्टसाधनैः सहचारिणः
prāṇāyāmādibhiścāṣṭasādhanaiḥ sahacāriṇaḥ
- 4
करुणादिगुणोपेताः कृत्वापि विविधानि ते
कर्माणि नरकं स्वर्गं गच्छन्त्येव स्वकर्मणा
karuṇādiguṇopetāḥ kṛtvāpi vividhāni te
karmāṇi narakaṃ svargaṃ gacchantyeva svakarmaṇā
- 5
प्रसादाज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
योगेन जायते मुक्तिः प्रसादादखिलं ततः
prasādājjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate
yogena jāyate muktiḥ prasādādakhilaṃ tataḥ
- 6
ऋषय ऊचुः
प्रसादाद्यदि विज्ञानं स्वरूपं वक्तुमर्हसि
दिव्यं माहेश्वरं चैव योगं योगविदां वर
ṛṣaya ūcuḥ
prasādādyadi vijñānaṃ svarūpaṃ vaktumarhasi
divyaṃ māheśvaraṃ caiva yogaṃ yogavidāṃ vara
- 7
कथं करोति भगवान्चिन्तया रहितः शिवः
प्रसादं योगमार्गेण कस्मिन्काले नृणां विभुः
kathaṃ karoti bhagavāncintayā rahitaḥ śivaḥ
prasādaṃ yogamārgeṇa kasminkāle nṛṇāṃ vibhuḥ
- 8
रोमहर्षण उवाच
देवानां च ऋषीणां च पितॄणां संनिधौ पुरा
शैलादिना तु कथितं शृण्वन्तु ब्रह्मसूनवे
romaharṣaṇa uvāca
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ saṃnidhau purā
śailādinā tu kathitaṃ śṛṇvantu brahmasūnave
- 9
व्यासावताराणि तथा द्वापरान्ते च सुव्रताः
योगाचार्यावताराणि तथा तिष्ये तु शूलिनः
vyāsāvatārāṇi tathā dvāparānte ca suvratāḥ
yogācāryāvatārāṇi tathā tiṣye tu śūlinaḥ
- 10
तत्रतत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः शमभाजनाः
प्रशिष्या बहवस्तेषां प्रसीदत्येवमीश्वरः
tatratatra vibhoḥ śiṣyāścatvāraḥ śamabhājanāḥ
praśiṣyā bahavasteṣāṃ prasīdatyevamīśvaraḥ
- 11
एवं क्रमागतं ज्ञानं मुखादेव नृणां विभोः
वैश्यान्तं ब्राह्मणाद्यं हि घृणया चानुरूपतः
evaṃ kramāgataṃ jñānaṃ mukhādeva nṛṇāṃ vibhoḥ
vaiśyāntaṃ brāhmaṇādyaṃ hi ghṛṇayā cānurūpataḥ
- 12
ऋषय ऊचुः
द्वापरे द्वापरे व्यासाः के वै कुत्रान्तरेषु वै
कल्पेषु कस्मिन्कल्पे नो वक्तुमर्हसि चात्र तान्
ṛṣaya ūcuḥ
dvāpare dvāpare vyāsāḥ ke vai kutrāntareṣu vai
kalpeṣu kasminkalpe no vaktumarhasi cātra tān
- 13
सूत उवाच
शृण्वन्तु कल्पे वाराहे द्विजा वैवस्वतान्तरे
व्यासांश्च साम्प्रतं रुद्रांस्तथा सर्वान्तरेषु वै
sūta uvāca
śṛṇvantu kalpe vārāhe dvijā vaivasvatāntare
vyāsāṃśca sāmprataṃ rudrāṃstathā sarvāntareṣu vai
- 14
वेदानां च पुराणानां तथा ज्ञानप्रदर्शकान्
यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि सर्वावर्तेषु साम्प्रतम्
vedānāṃ ca purāṇānāṃ tathā jñānapradarśakān
yathākramaṃ pravakṣyāmi sarvāvarteṣu sāmpratam
- 15
क्रतुः सत्यो भार्गवश्च अङ्गिराः सविता द्विजाः
मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
kratuḥ satyo bhārgavaśca aṅgirāḥ savitā dvijāḥ
mṛtyuḥ śatakraturdhīmānvasiṣṭho munipuṃgavaḥ
- 16
सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः
शततेजाः स्वयंधर्मो नारायण इति श्रुतः
sārasvatastridhāmā ca trivṛto munipuṃgavaḥ
śatatejāḥ svayaṃdharmo nārāyaṇa iti śrutaḥ
- 17
तरक्षुश्चारुणिर्धीमांस्तथा देवः कृतंजयः
ऋतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविसत्तमः
tarakṣuścāruṇirdhīmāṃstathā devaḥ kṛtaṃjayaḥ
ṛtaṃjayo bharadvājo gautamaḥ kavisattamaḥ
- 18
वाचश्रवा मुनिः साक्षात्तथा शुष्मायणिः शुचिः
तृणबिन्दुर्मुनी रूक्षः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः
vācaśravā muniḥ sākṣāttathā śuṣmāyaṇiḥ śuciḥ
tṛṇabindurmunī rūkṣaḥ śaktiḥ śākteya uttaraḥ
- 19
जातूकर्ण्यो हरिः साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः
व्यासास्त्वेते च शृण्वन्तु कलौ योगेश्वरान्क्रमात्
jātūkarṇyo hariḥ sākṣātkṛṣṇadvaipāyano muniḥ
vyāsāstvete ca śṛṇvantu kalau yogeśvarānkramāt
- 20
असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्वान्तरेषु च
कलौ रुद्रावताराणां व्यासानां किल गौरवात्
asaṃkhyātā hi kalpeṣu vibhoḥ sarvāntareṣu ca
kalau rudrāvatārāṇāṃ vyāsānāṃ kila gauravāt
- 21
वैवस्वतान्तरे कल्पे वाराहे ये च तान्पुनः
अवतारान्प्रवक्ष्यामि तथा सर्वान्तरेषु वै
vaivasvatāntare kalpe vārāhe ye ca tānpunaḥ
avatārānpravakṣyāmi tathā sarvāntareṣu vai
- 22
ऋषय ऊचुः
मन्वन्तराणि वाराहे वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्
तथैव चोर्ध्वकल्पेषु सिद्धान्वैवस्वतान्तरे
ṛṣaya ūcuḥ
manvantarāṇi vārāhe vaktumarhasi sāmpratam
tathaiva cordhvakalpeṣu siddhānvaivasvatāntare
- 23
रोमहर्षण उवाच
मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यस्ततः स्वारोचिषो द्विजाः
उत्तमस्तामसश्चैव रैवताश्चाक्षुषस्तथा
romaharṣaṇa uvāca
manuḥ svāyambhuvastvādyastataḥ svārociṣo dvijāḥ
uttamastāmasaścaiva raivatāścākṣuṣastathā
- 24
वैवस्वतश्च सावर्णिर्धर्मः सावर्णिकः पुनः
पिशङ्गश्चापिशङ्गाभः शबलो वर्णकस्तथा
vaivasvataśca sāvarṇirdharmaḥ sāvarṇikaḥ punaḥ
piśaṅgaścāpiśaṅgābhaḥ śabalo varṇakastathā
- 25
औकारान्ता अकाराद्या मनवः परिकीर्तिताः
श्वेतः पाण्डुस्तथा रक्तस्ताम्रः पीतश्च कापिलः
aukārāntā akārādyā manavaḥ parikīrtitāḥ
śvetaḥ pāṇḍustathā raktastāmraḥ pītaśca kāpilaḥ
- 26
कृष्णः श्यामस्तथा धूम्रः सुधूम्रश्च द्विजोत्तमाः
अपिशङ्गः पिशङ्गश्च त्रिवर्णः शबलस्तथा
kṛṣṇaḥ śyāmastathā dhūmraḥ sudhūmraśca dvijottamāḥ
apiśaṅgaḥ piśaṅgaśca trivarṇaḥ śabalastathā
- 27
कालंधुरस्तु कथिता वर्णतो मनवः शुभाः
नामतो वर्णतश्चैव वर्णतः पुनरेव च
kālaṃdhurastu kathitā varṇato manavaḥ śubhāḥ
nāmato varṇataścaiva varṇataḥ punareva ca
- 28
स्वरात्मानः समाख्याताश्चान्तरेशाः समासतः
वैवस्वत ऋकारस्तु मनुः कृष्णः सुरेश्वरः
svarātmānaḥ samākhyātāścāntareśāḥ samāsataḥ
vaivasvata ṛkārastu manuḥ kṛṣṇaḥ sureśvaraḥ
- 29
सप्तमस्तस्य वक्ष्यामि युगावर्तेषु योगिनः
समतीतेषु कल्पेषु तथा चानागतेषु वै
saptamastasya vakṣyāmi yugāvarteṣu yoginaḥ
samatīteṣu kalpeṣu tathā cānāgateṣu vai
- 30
वाराहः साम्प्रतं ज्ञेयः सप्तमान्तरतः क्रमात्
योगावतारांश्च विभोः शिष्याणां संततिस्तथा
vārāhaḥ sāmprataṃ jñeyaḥ saptamāntarataḥ kramāt
yogāvatārāṃśca vibhoḥ śiṣyāṇāṃ saṃtatistathā

