53 shlokas
- 1
सूत उवाच
सतां जितात्मनां साक्षाद्द्विजातीनां द्विजोत्तमाः
धर्मज्ञानां च साधूनामाचार्याणां शिवात्मनाम्
sūta uvāca
satāṃ jitātmanāṃ sākṣāddvijātīnāṃ dvijottamāḥ
dharmajñānāṃ ca sādhūnāmācāryāṇāṃ śivātmanām
- 2
दयावतां द्विजश्रेष्ठास्तथा चैव तपस्विनाम्
संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्
dayāvatāṃ dvijaśreṣṭhāstathā caiva tapasvinām
saṃnyāsināṃ viraktānāṃ jñānināṃ vaśagātmanām
- 3
दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम्
अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः
dānināṃ caiva dāntānāṃ trayāṇāṃ satyavādinām
alubdhānāṃ sayogānāṃ śrutismṛtividāṃ dvijāḥ
- 4
श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः
सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तदन्ते ये लभन्त्युत
śrautasmārtāviruddhānāṃ prasīdati maheśvaraḥ
saditi brahmaṇaḥ śabdastadante ye labhantyuta
- 5
सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते
दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे
sāyujyaṃ brahmaṇo yāti tena santaḥ pracakṣate
daśātmake ye viṣaye sādhane cāṣṭalakṣaṇe
- 6
न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ
sāmānyeṣu ca dravyeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca
- 7
ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्माद्द्विजातयः
वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः
brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmāddvijātayaḥ
varṇāśrameṣu yuktasya svargādisukhakāriṇaḥ
- 8
श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate
vidyāyāḥ sādhanātsādhubrahmacārī gurorhitaḥ
- 9
क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate
sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ
- 10
यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt
evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ
- 11
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā
dharmādharmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau
- 12
कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ
धारणार्थे महान्ह्येष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः
kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviti smṛtau
dhāraṇārthe mahānhyeṣa dharmaśabdaḥ prakīrtitaḥ
- 13
अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते
adhāraṇe mahattve ca adharma iti cocyate
atreṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate
- 14
अधर्मश्चानिष्टफलो ह्याचार्यैरुपदिश्यते
वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः
adharmaścāniṣṭaphalo hyācāryairupadiśyate
vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ
- 15
सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रचक्षते
स्वयमाचरते यस्मादाचारे स्थापयत्यपि
samyagvinītā ṛjavastānācāryānpracakṣate
svayamācarate yasmādācāre sthāpayatyapi
- 16
आचिनोति च शास्त्रार्थानाचार्यस्तेन चोच्यते
विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते
ācinoti ca śāstrārthānācāryastena cocyate
vijñeyaṃ śravaṇācchrautaṃ smaraṇātsmārtamucyate
- 17
इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम्
दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति
ijyā vedātmakaṃ śrautaṃ smārtaṃ varṇāśramātmakam
dṛṣṭvānurūpamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo naivāpi gūhati
- 18
यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते
ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च
yathādṛṣṭapravādastu satyaṃ laiṅge 'tra paṭhyate
brahmacaryaṃ tathā maunaṃ nirāhāratvameva ca
- 19
अहिंसा सर्वतः शान्तिस्तप इत्यभिधीयते
आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च
ahiṃsā sarvataḥ śāntistapa ityabhidhīyate
ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca
- 20
वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता
यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्
vartate tvasakṛdvṛttiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā
yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ kramāt
- 21
तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम्
दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्
tattadguṇavate deyaṃ dātustaddānalakṣaṇam
dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam
- 22
कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः
kāruṇyātsarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgastu madhyamaḥ
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ
- 23
शिष्टाचाराविरुद्धश्च स धर्मः साधुरुच्यते
मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः
śiṣṭācārāviruddhaśca sa dharmaḥ sādhurucyate
māyākarmaphalatyāgī śivātmā parikīrtitaḥ
- 24
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः
असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च
nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyo yukto yogī prakīrtitaḥ
asakto bhayato yastu viṣayeṣu vicārya ca
- 25
अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितोऽपि समन्ततः
आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै
alubdhaḥ saṃyamī proktaḥ prārthito'pi samantataḥ
ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai
- 26
न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम्
अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति
na mithyā sampravartante śamasyaiva tu lakṣaṇam
anudvigno hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānnābhinandati
- 27
प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā
saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
- 28
कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते
अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate
avyaktādyaviśeṣānte vikāre 'sminnacetane
- 29
चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते
एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः
cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate
evaṃ tu jñānayuktasya śraddhāyuktasya śaṅkaraḥ
- 30
प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः
किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे
prasīdati na saṃdeho dharmaścāyaṃ dvijottamāḥ
kiṃ tu guhyatamaṃ vakṣye sarvatra parameśvare

