123 shlokas
- 1
सूत उवाच
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम्
यदनुष्ठाय शुद्धात्मा परेत्य गतिमाप्नुयात्
sūta uvāca
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi śaucācārasya lakṣaṇam
yadanuṣṭhāya śuddhātmā paretya gatimāpnuyāt
- 2
ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सर्वभूतहिताय वै
संक्षेपात्सर्ववेदार्थं संचयं ब्रह्मवादिनाम्
brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ sarvabhūtahitāya vai
saṃkṣepātsarvavedārthaṃ saṃcayaṃ brahmavādinām
- 3
उदयार्थं तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम्
यस्तत्राथाप्रमत्तः स्यात्स मुनिर्नावसीदति
udayārthaṃ tu śaucānāṃ munīnāmuttamaṃ padam
yastatrāthāpramattaḥ syātsa munirnāvasīdati
- 4
मानावमानौ द्वावेतौ तावेवाहुर्विषामृते
अवमानो ऽमृतं तत्र सन्मानो विषमुच्यते
mānāvamānau dvāvetau tāvevāhurviṣāmṛte
avamāno 'mṛtaṃ tatra sanmāno viṣamucyate
- 5
गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत्
नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत्
gurorapi hite yuktaḥ sa tu saṃvatsaraṃ vaset
niyameṣvapramattastu yameṣu ca sadā bhavet
- 6
प्राप्यानुज्ञां ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम्
अविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम्
prāpyānujñāṃ tataścaiva jñānayogamanuttamam
avirodhena dharmasya careta pṛthivīmimām
- 7
चक्षुःपूतं चरेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्
सत्यपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्
cakṣuḥpūtaṃ carenmārgaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet
satyapūtaṃ vadedvākyaṃ manaḥpūtaṃ samācaret
- 8
मत्स्यगृह्यस्य यत्पापं षण्मासाभ्यन्तरे भवेत्
एकाहं तत्समं ज्ञेयम् अपूतं यज्जलं भवेत्
matsyagṛhyasya yatpāpaṃ ṣaṇmāsābhyantare bhavet
ekāhaṃ tatsamaṃ jñeyam apūtaṃ yajjalaṃ bhavet
- 9
अपूतोदकपाने तु जपेच्च शतपञ्चकम्
अघोरलक्षणं मन्त्रं ततः शुद्धिमवाप्नुयात्
apūtodakapāne tu japecca śatapañcakam
aghoralakṣaṇaṃ mantraṃ tataḥ śuddhimavāpnuyāt
- 10
अथवा पूजयेच्छंभुं घृतस्नानादिविस्तरैः
त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य शुध्यते नात्र संशयः
athavā pūjayecchaṃbhuṃ ghṛtasnānādivistaraiḥ
tridhā pradakṣiṇīkṛtya śudhyate nātra saṃśayaḥ
- 11
आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्क्वचित्
एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारितम्
ātithyaśrāddhayajñeṣu na gacchedyogavitkvacit
evaṃ hyahiṃsako yogī bhavediti vicāritam
- 12
वह्नौ विधूमे ऽत्यङ्गारे सर्वस्मिन्भुक्तवज्जने
चरेत्तु मतिमान्भैक्ष्यं न तु तेष्वेव नित्यशः
vahnau vidhūme 'tyaṅgāre sarvasminbhuktavajjane
carettu matimānbhaikṣyaṃ na tu teṣveva nityaśaḥ
- 13
अथैनम् अवमन्यन्ते परे परिभवन्ति च
तथा युक्तं चरेद्भैक्ष्यं सतां धर्मम् अदूषयन्
athainam avamanyante pare paribhavanti ca
tathā yuktaṃ caredbhaikṣyaṃ satāṃ dharmam adūṣayan
- 14
भैक्ष्यं चरेद्वनस्थेषु यायावरगृहेषु च
श्रेष्ठा तु प्रथमा हीयं वृत्तिरस्योपजायते
bhaikṣyaṃ caredvanastheṣu yāyāvaragṛheṣu ca
śreṣṭhā tu prathamā hīyaṃ vṛttirasyopajāyate
- 15
अत ऊर्ध्वं गृहस्थेषु शीलीनेषु चरेद्द्विजाः
श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु
ata ūrdhvaṃ gṛhastheṣu śīlīneṣu careddvijāḥ
śraddadhāneṣu dānteṣu śrotriyeṣu mahātmasu
- 16
अत ऊर्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टापतितेषु च
भैक्ष्यचर्या हि वर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते
ata ūrdhvaṃ punaścāpi aduṣṭāpatiteṣu ca
bhaikṣyacaryā hi varṇeṣu jaghanyā vṛttirucyate
- 17
भैक्ष्यं यवागूस्तक्रं वा पयो यावकमेव च
फलमूलादि पक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः
bhaikṣyaṃ yavāgūstakraṃ vā payo yāvakameva ca
phalamūlādi pakvaṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ
- 18
इत्येव ते मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः
आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्ष्यमिति स्मृतम्
ityeva te mayā proktā yogināṃ siddhivarddhanāḥ
āhārāsteṣu siddheṣu śreṣṭhaṃ bhaikṣyamiti smṛtam
- 19
अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते
न्यायतो यश्चरेद्भैक्ष्यं पूर्वोक्तात्स विशिष्यते
abbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśnute
nyāyato yaścaredbhaikṣyaṃ pūrvoktātsa viśiṣyate
- 20
जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादिषु
एवं दाययते तस्मात्तद्भैक्ष्यमिति संस्मृतम्
jarāmaraṇagarbhebhyo bhītasya narakādiṣu
evaṃ dāyayate tasmāttadbhaikṣyamiti saṃsmṛtam
- 21
दधिभक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये जीवक्षीणकाः
सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
dadhibhakṣāḥ payobhakṣā ye cānye jīvakṣīṇakāḥ
sarve te bhaikṣyabhakṣasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
- 22
भस्मशायी भवेन्नित्यं भिक्षाचारी जितेन्द्रियः
य इच्छेत्परमं स्थानं व्रतं पाशुपतं चरेत्
bhasmaśāyī bhavennityaṃ bhikṣācārī jitendriyaḥ
ya icchetparamaṃ sthānaṃ vrataṃ pāśupataṃ caret
- 23
योगिनां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं चान्द्रायणं भवेत्
एकं द्वे त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत्
yogināṃ caiva sarveṣāṃ śreṣṭhaṃ cāndrāyaṇaṃ bhavet
ekaṃ dve trīṇi catvāri śaktito vā samācaret
- 24
अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च अलोभस्त्याग एव च
व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसा परमा त्विह
asteyaṃ brahmacaryaṃ ca alobhastyāga eva ca
vratāni pañca bhikṣūṇāmahiṃsā paramā tviha
- 25
अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम्
नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः
akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam
nityaṃ svādhyāya ityete niyamāḥ parikīrtitāḥ
- 26
बीजयोनिगुणा वस्तुबन्धः कर्मभिर् एव च
यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते
bījayoniguṇā vastubandhaḥ karmabhir eva ca
yathā dvipa ivāraṇye manuṣyāṇāṃ vidhīyate
- 27
देवैस्तुल्याः सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञाज्जाप्यं ज्ञानमाहुश्च जाप्यात्
ज्ञानाद्ध्यानं संगरागादपेतं तस्मिन्प्राप्ते शाश्वतस्योपलम्भः
devaistulyāḥ sarvayajñakriyāstu yajñājjāpyaṃ jñānamāhuśca jāpyāt
jñānāddhyānaṃ saṃgarāgādapetaṃ tasminprāpte śāśvatasyopalambhaḥ
- 28
दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेषु चार्जवम्
अतीन्द्रियं ज्ञानमिदं तथा शिवं प्राहुस्तथा ज्ञानविशुद्धबुद्धयः
damaḥ śamaḥ satyamakalmaṣatvaṃ maunaṃ ca bhūteṣvakhileṣu cārjavam
atīndriyaṃ jñānamidaṃ tathā śivaṃ prāhustathā jñānaviśuddhabuddhayaḥ
- 29
समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी शुचिस्तथैकान्तरतिर्जितेन्द्रियः
समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा महर्षयश्चैवम् अनिन्दितामलाः
samāhito brahmaparo 'pramādī śucistathaikāntaratirjitendriyaḥ
samāpnuyādyogamimaṃ mahātmā maharṣayaścaivam aninditāmalāḥ
- 30
प्राप्यते ऽभिमतान्देशानङ्कुशेन निवारितः
एतन्मार्गेण शुद्धेन दग्धबीजो ह्यकल्मषः
prāpyate 'bhimatāndeśānaṅkuśena nivāritaḥ
etanmārgeṇa śuddhena dagdhabījo hyakalmaṣaḥ

