46 shlokas
- 1
सूत उवाच
एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः
पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्
sūta uvāca
etacchrutvā tu munayaḥ punastaṃ saṃśayānvitāḥ
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam
- 2
ऋषय ऊचुः
यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर
एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
ṛṣaya ūcuḥ
yadetaduktaṃ bhavatā sūteha vadatāṃ vara
etadvistarato brūhi jyotiṣāṃ ca vinirṇayam
- 3
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः
उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ
uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇaye
- 4
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर्यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः
एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
asminnarthe mahāprājñairyaduktaṃ śāntabuddhibhiḥ
etadvo'haṃ pravakṣyāmi sūryacandramasorgatim
- 5
यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः
अतः परं तु त्रिविधमग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
yathā devagṛhāṇīha sūryacandrādayo grahāḥ
ataḥ paraṃ tu trividhamagnervakṣye samudbhavam
- 6
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथोऽग्नेः पार्थिवस्य च
व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
divyasya bhautikasyāgner atho'gneḥ pārthivasya ca
vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
- 7
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसा वृतम्
चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन्लोके नष्टे विशेषतः
avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasā vṛtam
caturbhāgāvaśiṣṭe 'sminloke naṣṭe viśeṣataḥ
- 8
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः
खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया
svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokasarvārthasādhakaḥ
khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā
- 9
सोऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः
संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
so'gniṃ sṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritaḥ
saṃhṛtya tatprakāśārthaṃ tridhā vyabhajadīśvaraḥ
- 10
पवनो यस्तु लोकेऽस्मिन्पार्थिवो वह्निरुच्यते
यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
pavano yastu loke'sminpārthivo vahnirucyate
yaścāsau lokādau sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ
- 11
वैद्युतोऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम्
वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
vaidyuto'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye tu lakṣaṇam
vaidyuto jāṭharaḥ sauro vārigarbhāstrayo 'gnayaḥ
- 12
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ विभुः
जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau vibhuḥ
jale cābjaḥ samāviṣṭo nādbhir agniḥ praśāmyati
- 13
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः
अर्चिष्मान्पवनः सोऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
mānavānāṃ ca kukṣistho nāgniḥ śāmyati pāvakaḥ
arciṣmānpavanaḥ so'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ
- 14
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते
प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याते दिवाकरे
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklī nirūṣmā samprajāyate
prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāte divākare
- 15
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते
उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate
udyantaṃ ca punaḥ sūryam auṣṇyam agneḥ samāviśet
- 16
पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ
प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau
prakāśoṣṇasvarūpe ca saurāgneye tu tejasī
- 17
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम्
उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे
parasparānupraveśād āpyāyete parasparam
uttare caiva bhūmyardhe tathā hyagniśca dakṣiṇe
- 18
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः
तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
uttiṣṭhati punaḥ sūryaḥ punarvai praviśaty apaḥ
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt
- 19
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
astaṃ yāti punaḥ sūryo 'harvai praviśaty apaḥ
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo dṛśyanti bhāsvarāḥ
- 20
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे
उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्य् अपः
etena kramayogena bhūmyardhe dakṣiṇottare
udayāstamane nityamahorātraṃ viśaty apaḥ
- 21
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः
पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ
pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ
- 22
सहस्रपादसौ वह्निर्वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
sahasrapādasau vahnirvṛttakumbhanibhaḥ smṛtaḥ
ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ
- 23
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः
स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
nādeyīścaiva sāmudrīḥ kūpāścaiva tathā ghanāḥ
sthāvarā jaṅgamāścaiva vāpīkulyādikā apaḥ
- 24
तस्य रश्मिसहस्रं तच्छीतवर्षोष्णनिःस्रवम्
तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
tasya raśmisahasraṃ tacchītavarṣoṣṇaniḥsravam
tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
- 25
भजनाश्चैव माल्याश्च केतनाः पतनास्तथा
अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
bhajanāścaiva mālyāśca ketanāḥ patanāstathā
amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
- 26
हिमोद्वहाश्च ता नाड्यो रश्मयस्त्रिशताः पुनः
रेशा मेघाश्च वात्स्याश्च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
himodvahāśca tā nāḍyo raśmayastriśatāḥ punaḥ
reśā meghāśca vātsyāśca hlādinyo himasarjanāḥ
- 27
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश्च गभस्तयः
शुक्लाश्च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा
candrabhā nāmataḥ sarvā pītābhāśca gabhastayaḥ
śuklāśca kakubhāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā
- 28
शुक्लास्ता नामतः सर्वास्त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः
सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
śuklāstā nāmataḥ sarvāstriśatīrgharmasarjanāḥ
somo bibharti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ
- 29
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि
अमृतेन सुरान्सर्वांस्तिसृभिस्तर्पयत्यसौ
manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surānsarvāṃstisṛbhistarpayatyasau
- 30
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः
वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
vasante caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapate tribhiḥ
varṣāsvatho śaradi ca caturbhiḥ saṃpravarṣati

