84 shlokas
- 1
सनत्कुमार उवाच
इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो
प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम्
sanatkumāra uvāca
idānīṃ śrotumicchāmi purā dāruvane vibho
pravṛttaṃ tadvanasthānāṃ tapasā bhāvitātmanām
- 2
कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः
विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः
kathaṃ dāruvanaṃ prāpto bhagavānnīlalohitaḥ
vikṛtaṃ rūpamāsthāya cordhvaretā digambaraḥ
- 3
किं प्रवृत्तं वने तस्मिन्रुद्रस्य परमात्मनः
वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम्
kiṃ pravṛttaṃ vane tasminrudrasya paramātmanaḥ
vaktumarhasi tattvena devadevasya ceṣṭitam
- 4
सूत उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः
शिलादसूनुर्भगवान्प्राह किंचिद्भवं हसन्
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā śrutisāravidāṃ varaḥ
śilādasūnurbhagavānprāha kiṃcidbhavaṃ hasan
- 5
शैलादिरुवाच
मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम्
तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः
śailādiruvāca
munayo dārugahane tapastepuḥ sudāruṇam
tuṣṭyarthaṃ devadevasya sadāratanayāgnayaḥ
- 6
तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश्चेकितानो वृषध्वजः
धूर्जटिः परमेशानो भगवान्नीललोहितः
tuṣṭo rudro jagannāthaścekitāno vṛṣadhvajaḥ
dhūrjaṭiḥ parameśāno bhagavānnīlalohitaḥ
- 7
प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम्
परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः
pravṛttilakṣaṇaṃ jñānaṃ jñātuṃ dāruvanaukasām
parīkṣārthaṃ jagannāthaḥ śraddhayā krīḍayā ca saḥ
- 8
निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः
देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम्
nivṛttilakṣaṇajñānapratiṣṭhārthaṃ ca śaṅkaraḥ
devadāruvanasthānāṃ pravṛttijñānacetasām
- 9
विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः
मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ
vikṛtaṃ rūpamāsthāya digvāsā viṣamekṣaṇaḥ
mugdho dvihastaḥ kṛṣṇāṅgo divyaṃ dāruvanaṃ yayau
- 10
मन्दस्मितं च भगवान्स्त्रीणां मनसिजोद्भवम्
भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुंदरः
mandasmitaṃ ca bhagavānstrīṇāṃ manasijodbhavam
bhrūvilāsaṃ ca gānaṃ ca cakārātīva suṃdaraḥ
- 11
संप्रोक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा
अनङ्गवृद्धिम् अकरोदतीव मधुराकृतिः
saṃprokṣya nārīvṛndaṃ vai muhurmuhuranaṅgahā
anaṅgavṛddhim akarodatīva madhurākṛtiḥ
- 12
वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम्
स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात्
vane taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ nīlalohitam
striyaḥ pativratāścāpi tamevānvayurādarāt
- 13
वनोटजद्वारगताश्च नार्यो विस्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः
लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद्द्रुमालयस्थास्तम् अथान्वयुस्ताः
vanoṭajadvāragatāśca nāryo visrastavastrābharaṇā viceṣṭāḥ
labdhvā smitaṃ tasya mukhāravindāddrumālayasthāstam athānvayustāḥ
- 14
दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः
विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे
dṛṣṭvā kāścidbhavaṃ nāryo madaghūrṇitalocanāḥ
vilāsabāhyāstāścāpi bhrūvilāsaṃ pracakrire
- 15
अथ दृष्ट्वापरा नार्यः किंचित्प्रहसिताननाः
किंचिद्विस्रस्तवसनाः स्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः
atha dṛṣṭvāparā nāryaḥ kiṃcitprahasitānanāḥ
kiṃcidvisrastavasanāḥ srastakāñcīguṇā jaguḥ
- 16
काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्रस्तनवांशुकं वा
स्वान्स्वान्विचित्रान्वलयान्प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश्च जग्मुः
kāścittadā taṃ vipine tu dṛṣṭvā viprāṅganāḥ srastanavāṃśukaṃ vā
svānsvānvicitrānvalayānpravidhya madānvitā bandhujanāṃśca jagmuḥ
- 17
काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्रस्तमहांशुका च
शाखाविचित्रान्विटपान्प्रसिद्धान्मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः
kācittadā taṃ na viveda dṛṣṭvā vivāsanā srastamahāṃśukā ca
śākhāvicitrānviṭapānprasiddhānmadānvitā bandhujanāṃstathānyāḥ
- 18
काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर्निपेतुश्च धरातले
निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः
kāścijjagustaṃ nanṛturnipetuśca dharātale
niṣedurgajavaccānyā provāca dvijapuṅgavāḥ
- 19
अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः
निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे
anyonyaṃ sasmitaṃ prekṣya cāliliṅguḥ samantataḥ
nirudhya mārgaṃ rudrasya naipuṇāni pracakrire
- 20
को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः
कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जजल्पुः प्रीतमानसाः
ko bhavāniti cāhustaṃ āsyatāmiti cāparāḥ
kutretyatha prasīdeti jajalpuḥ prītamānasāḥ
- 21
विपरीता निपेतुर्वै विस्रस्तांशुकमूर्धजाः
पतिव्रताः पतीनां तु संनिधौ भवमायया
viparītā nipeturvai visrastāṃśukamūrdhajāḥ
pativratāḥ patīnāṃ tu saṃnidhau bhavamāyayā
- 22
दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः
शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान्परमेश्वरः
dṛṣṭvā śrutvā bhavastāsāṃ ceṣṭāvākyāni cāvyayaḥ
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi noktavānparameśvaraḥ
- 23
दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास्तथाभूतं च शङ्करम्
अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः
dṛṣṭvā nārīkulaṃ viprāstathābhūtaṃ ca śaṅkaram
atīva paruṣaṃ vākyaṃ jajalpuste munīśvarāḥ
- 24
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे
यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः
tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare
yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ
- 25
श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः
समृद्धश्रेयसां योनिर्यज्ञा वै नाशमाप्तवान्
śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇastu mahātmanaḥ
samṛddhaśreyasāṃ yoniryajñā vai nāśamāptavān
- 26
भृगोर् अपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान्
प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः
bhṛgor api ca śāpena viṣṇuḥ paramavīryavān
prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaśca sadā kṛtaḥ
- 27
इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा
ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्
indrasyāpi ca dharmajña chinnaṃ savṛṣaṇaṃ purā
ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam
- 28
गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस्तथा
ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः
garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihitastathā
ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ
- 29
क्षीरोदश्च समुद्रो ऽसौ निवासः सर्वदा हरेः
द्वितीयश्चामृताधारो ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः
kṣīrodaśca samudro 'sau nivāsaḥ sarvadā hareḥ
dvitīyaścāmṛtādhāro hyapeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ
- 30
अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः
क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियंबकम्
avimukteśvaraṃ prāpya vārāṇasyāṃ janārdanaḥ
kṣīreṇa cābhiṣicyeśaṃ devadevaṃ triyaṃbakam

