40 shlokas
- 1
सूत उवाच
अष्टभिश्च हयैर्युक्तः सोमपुत्रस्य वै रथः
वारितेजोमयश्चाथ पिशङ्गैश्चैव शोभनैः
sūta uvāca
aṣṭabhiśca hayairyuktaḥ somaputrasya vai rathaḥ
vāritejomayaścātha piśaṅgaiścaiva śobhanaiḥ
- 2
दशभिश्चाकृशैरश्वैर्नानावर्णै रथः स्मृतः
शुक्रस्य क्ष्मामयैर्युक्तो दैत्याचार्यस्य धीमतः
daśabhiścākṛśairaśvairnānāvarṇai rathaḥ smṛtaḥ
śukrasya kṣmāmayairyukto daityācāryasya dhīmataḥ
- 3
अष्टाश्वश्चाथ भौमस्य रथो हैमः सुशोभनः
जीवस्य हैमश्चाष्टाश्वो मन्दस्यायसनिर्मितः
aṣṭāśvaścātha bhaumasya ratho haimaḥ suśobhanaḥ
jīvasya haimaścāṣṭāśvo mandasyāyasanirmitaḥ
- 4
रथ आपोमयैरश्वैर्दशभिस्तु सितेतरैः
स्वर्भानोर्भास्करारेश्च तथा चाष्टहयः स्मृतः
ratha āpomayairaśvairdaśabhistu sitetaraiḥ
svarbhānorbhāskarāreśca tathā cāṣṭahayaḥ smṛtaḥ
- 5
सर्वे ध्रुवनिबद्धा वै ग्रहास्ते वातरश्मिभिः
एतेन भ्राम्यमाणाश्च यथायोगं व्रजन्ति वै
sarve dhruvanibaddhā vai grahāste vātaraśmibhiḥ
etena bhrāmyamāṇāśca yathāyogaṃ vrajanti vai
- 6
यावन्त्यश्चैव ताराश्च तावन्तश्चैव रश्मयः
सर्वे ध्रुवनिबद्धाश्च भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम्
yāvantyaścaiva tārāśca tāvantaścaiva raśmayaḥ
sarve dhruvanibaddhāśca bhramanto bhrāmayanti tam
- 7
अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु
यस्माद्वहति ज्योतींषि प्रवहस्तेन स स्मृतः
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu
yasmādvahati jyotīṃṣi pravahastena sa smṛtaḥ
- 8
नक्षत्रसूर्याश्च तथा ग्रहतारागणैः सह
उन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूताः श्रिता दिवि
nakṣatrasūryāśca tathā grahatārāgaṇaiḥ saha
unmukhābhimukhāḥ sarve cakrabhūtāḥ śritā divi
- 9
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
प्रयान्ति चेश्वरं द्रष्टुं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि
dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam
prayānti ceśvaraṃ draṣṭuṃ meḍhībhūtaṃ dhruvaṃ divi
- 10
नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः
त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ
triguṇastasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ
- 11
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति
dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati
- 12
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम्
स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम्
uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim
svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam
- 13
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते
विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाच्च प्रमाणतः
candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanācca pramāṇataḥ
- 14
भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः
पादहीनौ वक्रसौरी तथायामप्रमाणतः
bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
pādahīnau vakrasaurī tathāyāmapramāṇataḥ
- 15
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai
- 16
बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलादपि
प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्
budhena tāni tulyāni vistārānmaṇḍalādapi
prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
- 17
तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम्
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane
- 18
सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु
योजनद्वयमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
sarvopari nikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu
yojanadvayamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate
- 19
उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः
सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ
sauro'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ
- 20
तेभ्योऽधस्तात्तु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः
सूर्यः सोमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ
sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ
- 21
तावन्त्यस्तारकाः कोट्यो यावन्त्यृक्षाणि सर्वशः
ध्रुवात्तु नियमाच्चैषामृक्षमार्गे व्यवस्थितिः
tāvantyastārakāḥ koṭyo yāvantyṛkṣāṇi sarvaśaḥ
dhruvāttu niyamāccaiṣāmṛkṣamārge vyavasthitiḥ
- 22
सप्ताश्वस्यैव सूर्यस्य नीचोच्चत्वमनुक्रमात्
उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः
saptāśvasyaiva sūryasya nīcoccatvamanukramāt
uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ
- 23
उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नातिव्यक्तैर्गभस्तिभिः
तदा दक्षिणमार्गस्थो नीचां वीथिमुपाश्रितः
uccatvāddṛśyate śīghraṃ nātivyaktairgabhastibhiḥ
tadā dakṣiṇamārgastho nīcāṃ vīthimupāśritaḥ
- 24
भूमिरेखावृतः सूर्यः पौर्णिमावास्ययोस्तदा
ददृशे च यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च
bhūmirekhāvṛtaḥ sūryaḥ paurṇimāvāsyayostadā
dadṛśe ca yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca
- 25
तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावास्यां निशाकरः
ददृशे दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च
tasmāduttaramārgastho hyamāvāsyāṃ niśākaraḥ
dadṛśe dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca
- 26
ज्योतिषां गतियोगेन सूर्यस्य तमसा वृतः
समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ
jyotiṣāṃ gatiyogena sūryasya tamasā vṛtaḥ
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau
- 27
उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ
पौर्णिमावास्ययोर्ज्ञेयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ
uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau
paurṇimāvāsyayorjñeyau jyotiścakrānuvartinau
- 28
दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान्
ग्रहाणां चैव सर्वेषां सूर्योऽधस्तात्प्रसर्पति
dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān
grahāṇāṃ caiva sarveṣāṃ sūryo'dhastātprasarpati
- 29
विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति
vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrdhvaṃ prasarpati
- 30
नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः
वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्राद् ऊर्ध्वं बृहस्पतिः
nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhādūrdhvaṃ tu bhārgavaḥ
vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrād ūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ

