69 shlokas
- 1
सूत उवाच
ज्योतिर्गणप्रचारं वै संक्षिप्याण्डे ब्रवीम्यहम्
देवक्षेत्राणि चालोक्य ग्रहचारप्रसिद्धये
sūta uvāca
jyotirgaṇapracāraṃ vai saṃkṣipyāṇḍe bravīmyaham
devakṣetrāṇi cālokya grahacāraprasiddhaye
- 2
मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां मेरोः पुरी स्थिता
दक्षिणे भानुपुत्रस्य वरुणस्य च वारुणी
mānasopari māhendrī prācyāṃ meroḥ purī sthitā
dakṣiṇe bhānuputrasya varuṇasya ca vāruṇī
- 3
सौम्ये सोमस्य विपुला तासु दिग्देवताः स्थिताः
अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्
saumye somasya vipulā tāsu digdevatāḥ sthitāḥ
amarāvatī saṃyamanī sukhā caiva vibhā kramāt
- 4
लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने
काष्ठां गतस्य सूर्यस्य गतिर्या तां निबोधत
lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane
kāṣṭhāṃ gatasya sūryasya gatiryā tāṃ nibodhata
- 5
दक्षिणप्रक्रमे भानुः क्षिप्तेषुरिव धावति
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
dakṣiṇaprakrame bhānuḥ kṣipteṣuriva dhāvati
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati
- 6
पुरान्तगो यदा भानुः शक्रस्य भवति प्रभुः
सर्वैः सायमनैः सौरो ह्युदयो दृश्यते द्विजाः
purāntago yadā bhānuḥ śakrasya bhavati prabhuḥ
sarvaiḥ sāyamanaiḥ sauro hyudayo dṛśyate dvijāḥ
- 7
स एव सुखवत्यां तु निशान्तस्थः प्रदृश्यते
अस्तमेति पुनः सूर्यो विभायां विश्वदृग्विभुः
sa eva sukhavatyāṃ tu niśāntasthaḥ pradṛśyate
astameti punaḥ sūryo vibhāyāṃ viśvadṛgvibhuḥ
- 8
मया प्रोक्तोऽमरावत्यां यथासौ वारितस्करः
तथा संयमनीं प्राप्य सुखां चैव विभां खगः
mayā prokto'marāvatyāṃ yathāsau vāritaskaraḥ
tathā saṃyamanīṃ prāpya sukhāṃ caiva vibhāṃ khagaḥ
- 9
यदापराह्णस्त्वाग्नेय्यां पूर्वाह्णो नैरृते द्विजाः
तदा त्वपररात्रश्च वायुभागे सुदारुणः
yadāparāhṇastvāgneyyāṃ pūrvāhṇo nairṛte dvijāḥ
tadā tvapararātraśca vāyubhāge sudāruṇaḥ
- 10
ईशान्यां पूर्वरात्रस्तु गतिरेषा च सर्वतः
एवं पुष्करमध्ये तु यदा सर्पति वारिपः
īśānyāṃ pūrvarātrastu gatireṣā ca sarvataḥ
evaṃ puṣkaramadhye tu yadā sarpati vāripaḥ
- 11
त्रिंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्तेनैव गच्छति
योजनानां मुहूर्तस्य इमां संख्यां निबोधत
triṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrtenaiva gacchati
yojanānāṃ muhūrtasya imāṃ saṃkhyāṃ nibodhata
- 12
पूर्णा शतसहस्राणामेकत्रिंशत्तु सा स्मृता
पञ्चाशच्च तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
pūrṇā śatasahasrāṇāmekatriṃśattu sā smṛtā
pañcāśacca tathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu
- 13
मौहूर्तिकी गतिर्ह्येषा भास्करस्य महात्मनः
एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
mauhūrtikī gatirhyeṣā bhāskarasya mahātmanaḥ
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām
- 14
पर्यपृच्छेत्पतङ्गोऽपि सौम्याशां चोत्तरे ऽहनि
मध्ये तु पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
paryapṛcchetpataṅgo'pi saumyāśāṃ cottare 'hani
madhye tu puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane
- 15
मानसोत्तरशैले तु महातेजा विभावसुः
मण्डलानां शतं पूर्णं तदशीत्यधिकं विभुः
mānasottaraśaile tu mahātejā vibhāvasuḥ
maṇḍalānāṃ śataṃ pūrṇaṃ tadaśītyadhikaṃ vibhuḥ
- 16
बाह्यं चाभ्यन्तरं प्रोक्तमुत्तरायणदक्षिणे
प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलानि तु
bāhyaṃ cābhyantaraṃ proktamuttarāyaṇadakṣiṇe
pratyahaṃ carate tāni sūryo vai maṇḍalāni tu
- 17
कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते
दक्षिणप्रक्रमे देवस्तथा शीघ्रं प्रवर्तते
kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate
dakṣiṇaprakrame devastathā śīghraṃ pravartate
- 18
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मुहूर्तैर्दक्षिणायने
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati
sūryo dvādaśabhiḥ śīghraṃ muhūrtairdakṣiṇāyane
- 19
त्रयोदशार्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः
मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन्
trayodaśārdhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ
muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran
- 20
कुलालचक्रमध्यं तु यथा मन्दं प्रसर्पति
तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः
kulālacakramadhyaṃ tu yathā mandaṃ prasarpati
tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ
- 21
तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पां तु गच्छति
स रथो धिष्ठितो भानोरादित्यैर्मुनिभिस्तथा
tasmāddīrgheṇa kālena bhūmimalpāṃ tu gacchati
sa ratho dhiṣṭhito bhānorādityairmunibhistathā
- 22
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
प्रदीपयन्सहस्रांशुरग्रतः पृष्ठतोऽप्यधः
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
pradīpayansahasrāṃśuragrataḥ pṛṣṭhato'pyadhaḥ
- 23
ऊर्ध्वतश्च करं त्यक्त्वा सभां ब्राह्मीमनुत्तमाम्
अंभोभिर्मुनिभिस्त्यक्तैः संध्यायां तु निशाचरान्
ūrdhvataśca karaṃ tyaktvā sabhāṃ brāhmīmanuttamām
aṃbhobhirmunibhistyaktaiḥ saṃdhyāyāṃ tu niśācarān
- 24
हत्वा हत्वा तु सम्प्राप्तान्ब्राह्मणैश्चरते रविः
अष्टादश मुहूर्तं तु उत्तरायणपश्चिमम्
hatvā hatvā tu samprāptānbrāhmaṇaiścarate raviḥ
aṣṭādaśa muhūrtaṃ tu uttarāyaṇapaścimam
- 25
अहर्भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः
त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणि नक्तं द्वादशभी रविः
मुहूर्तैस्तावद् ऋक्षाणि दिवाष्टादशभिश्चरन्
aharbhavati taccāpi carate mandavikramaḥ
trayodaśārdham ṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhī raviḥ
muhūrtaistāvad ṛkṣāṇi divāṣṭādaśabhiścaran
- 26
ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा
मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā
- 27
त्रिंशन्मुहूर्तैर् एवाहुर् अहोरात्रं पुराविदः
उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमतो मण्डलानि तु
triṃśanmuhūrtair evāhur ahorātraṃ purāvidaḥ
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramato maṇḍalāni tu
- 28
कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते
औत्तानपादो भ्रमति ग्रहैः सार्धं ग्रहाग्रणीः
kulālacakranābhistu yathā tatraiva vartate
auttānapādo bhramati grahaiḥ sārdhaṃ grahāgraṇīḥ
- 29
गणो मुनिज्योतिषां तु मनसा तस्य सर्पति
अधिष्ठितः पुनस्तेन भानुस्त्वादाय तिष्ठति
gaṇo munijyotiṣāṃ tu manasā tasya sarpati
adhiṣṭhitaḥ punastena bhānustvādāya tiṣṭhati
- 30
किरणैः सर्वतस्तोयं देवो वै ससमीरणः
औत्तानपादस्य सदा ध्रुवत्वं वै प्रसादतः
kiraṇaiḥ sarvatastoyaṃ devo vai sasamīraṇaḥ
auttānapādasya sadā dhruvatvaṃ vai prasādataḥ

