158 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर्ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः
विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्
ṛṣaya ūcuḥ
japācchreṣṭhatamaṃ prāhurbrāhmaṇā dagdhakilbiṣāḥ
viraktānāṃ prabuddhānāṃ dhyānayajñaṃ suśobhanam
- 2
तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञम् अशेषतः
विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्
tasmādvadasva sūtādya dhyānayajñam aśeṣataḥ
vistārātsarvayatnena viraktānāṃ mahātmanām
- 3
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम्
रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munīnāṃ dīrghasattriṇām
rudreṇa kathitaṃ prāha guhāṃ prāpya mahātmanām
- 4
संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा
सूत उवाच
गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्
saṃhṛtya kālakūṭākhyaṃ viṣaṃ vai viśvakarmaṇā
sūta uvāca
guhāṃ prāpya sukhāsīnaṃ bhavānyā saha śaṅkaram
- 5
मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम्
अस्तुवंश्च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्
munayaḥ saṃśitātmānaḥ praṇemustaṃ guhāśrayam
astuvaṃśca tataḥ sarve nīlakaṇṭhamumāpatim
- 6
अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया
अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज
atyugraṃ kālakūṭākhyaṃ saṃhṛtaṃ bhagavaṃstvayā
ataḥ pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ tvayā deva vṛṣadhvaja
- 7
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः
प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā bhagavānnīlalohitaḥ
prahasanprāha viśvātmā sanandanapurogamān
- 8
किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम्
संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्
kimanena dvijaśreṣṭhā viṣaṃ vakṣye sudāruṇam
saṃharettadviṣaṃ yastu sa samartho hyanena kim
- 9
न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्
na viṣaṃ kālakūṭākhyaṃ saṃsāro viṣamucyate
tasmātsarvaprayatnena saṃhareta sudāruṇam
- 10
संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः
पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः
saṃsāro dvividhaḥ proktaḥ svādhikārānurūpataḥ
puṃsāṃ saṃmūḍhacittānām asaṃkṣīṇaḥ sudāruṇaḥ
- 11
ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः
तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः
īṣaṇārāgadoṣeṇa sargo jñānena suvratāḥ
tadvaśādeva sarveṣāṃ dharmādharmau na saṃśayaḥ
- 12
असन्निकृष्टे त्वर्थेऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम्
बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः
asannikṛṣṭe tvarthe'pi śāstraṃ tacchravaṇātsatām
buddhimutpādayatyeva saṃsāre viduṣāṃ dvijāḥ
- 13
तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम्
संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सोऽभिधीयते
tasmāddṛṣṭānuśravikaṃ duṣṭamityubhayātmakam
saṃtyajetsarvayatnena viraktaḥ so'bhidhīyate
- 14
शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः
मूर्धानं ब्रह्मणः सारमृषीणां कर्मणः फलम्
śāstramityucyate bhāgaṃ śruteḥ karmasu taddvijāḥ
mūrdhānaṃ brahmaṇaḥ sāramṛṣīṇāṃ karmaṇaḥ phalam
- 15
ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा
श्रुतिः प्रवर्तिका तेषामिति कर्मण्यतद्विदः
nanu svabhāvaḥ sarveṣāṃ kāmo dṛṣṭo na cānyathā
śrutiḥ pravartikā teṣāmiti karmaṇyatadvidaḥ
- 16
निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते
तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्
nivṛttilakṣaṇo dharmaḥ samarthānām ihocyate
tasmādajñānamūlo hi saṃsāraḥ sarvadehinām
- 17
कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः
सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया
kalā saṃśoṣamāyāti karmaṇānyasvabhāvataḥ
sakalastrividho jīvo jñānahīnastvavidyayā
- 18
नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत्पुण्यगौरवात्
व्यतिमिश्रेण वै जीवश्चतुर्धा संव्यवस्थितः
nārakī pāpakṛtsvargī puṇyakṛtpuṇyagauravāt
vyatimiśreṇa vai jīvaścaturdhā saṃvyavasthitaḥ
- 19
उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः
एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः
udbhijjaḥ svedajaścaiva aṇḍajo vai jarāyujaḥ
evaṃ vyavasthito dehī karmaṇājño hyanirvṛtaḥ
- 20
प्रजया कर्मणा मुक्तिर्धनेन च सतां न हि
त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात्तदभावाद्भ्रमत्यसौ
prajayā karmaṇā muktirdhanena ca satāṃ na hi
tyāgenaikena muktiḥ syāttadabhāvādbhramatyasau
- 21
एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च
षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्
evamajñānadoṣeṇa nānākarmavaśena ca
ṣaṭkauśikaṃ samudbhūtaṃ bhajatyeṣa kalevaram
- 22
गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले
कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणेऽपि वा
garbhe duḥkhānyanekāni yonimārge ca bhūtale
kaumāre yauvane caiva vārddhake maraṇe'pi vā
- 23
विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर्द्विजाः
दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः
vicārataḥ satāṃ duḥkhaṃ strīsaṃsargādibhirdvijāḥ
duḥkhenaikena vai duḥkhaṃ praśāmyatīha duḥkhinaḥ
- 24
न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
- 25
तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम्
अर्थानाम् अर्जनेऽप्येवं पालने च व्यये तथा
tasmādvicārato nāsti saṃyogādapi vai nṛṇām
arthānām arjane'pyevaṃ pālane ca vyaye tathā
- 26
पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः
गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः
paiśāce rākṣase duḥkhaṃ yākṣe caiva vicārataḥ
gāndharve ca tathā cāndre saumyaloke dvijottamāḥ
- 27
प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा
क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः
prājāpatye tathā brāhme prākṛte pauruṣe tathā
kṣayasātiśayādyaistu duḥkhairduḥkhāni suvratāḥ
- 28
तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च
तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्
tāni bhāgyānyaśuddhāni saṃtyajecca dhanāni ca
tasmādaṣṭaguṇaṃ bhogaṃ tathā ṣoḍaśadhā sthitam
- 29
चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः
द्वात्रिंशद्भेदमनघाश्चत्वारिंशद्गुणं पुनः
caturviṃśatprakāreṇa saṃsthitaṃ cāpi suvratāḥ
dvātriṃśadbhedamanaghāścatvāriṃśadguṇaṃ punaḥ
- 30
तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः
चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः
tathāṣṭacatvāriṃśacca ṣaṭpañcāśatprakārataḥ
catuḥṣaṣṭividhaṃ caiva duḥkhameva vivekinaḥ

