116 shlokas
- 1
सूत उवाच
संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम्
कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः
sūta uvāca
saṃkṣepataḥ pravakṣyāmi yogasthānāni sāmpratam
kalpitāni śivenaiva hitāya jagatāṃ dvijāḥ
- 2
गलादधो वितस्त्या यन्नाभेरुपरि चोत्तमम्
योगस्थानमधो नाभेरावर्तं मध्यमं भ्रुवोः
galādadho vitastyā yannābherupari cottamam
yogasthānamadho nābherāvartaṃ madhyamaṃ bhruvoḥ
- 3
सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिरात्मनो योग उच्यते
एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः
sarvārthajñānaniṣpattirātmano yoga ucyate
ekāgratā bhaveccaiva sarvadā tatprasādataḥ
- 4
प्रसादस्य स्वरूपं यत्स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः
वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्
prasādasya svarūpaṃ yatsvasaṃvedyaṃ dvijottamāḥ
vaktuṃ na śakyaṃ brahmādyaiḥ kramaśo jāyate nṛṇām
- 5
योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते
तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः
yogaśabdena nirvāṇaṃ māheśaṃ padamucyate
tasya heturṛṣerjñānaṃ jñānaṃ tasya prasādataḥ
- 6
ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान्सदा
निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति
jñānena nirdahetpāpaṃ nirudhya viṣayānsadā
niruddhendriyavṛttestu yogasiddhirbhaviṣyati
- 7
योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः
साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये
yogo nirodho vṛtteṣu cittasya dvijasattamāḥ
sādhanānyaṣṭadhā cāsya kathitānīha siddhaye
- 8
यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस्तथा
तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्
yamastu prathamaḥ prokto dvitīyo niyamastathā
tṛtīyamāsanaṃ proktaṃ prāṇāyāmastataḥ param
- 9
प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा
ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः
pratyāhāraṃ pañcamo vai dhāraṇā ca tataḥ parā
dhyānaṃ saptamamityuktaṃ samādhistvaṣṭamaḥ smṛtaḥ
- 10
तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते
अहिंसा प्रथमो हेतुर्यमस्य यमिनां वराः
tapasyuparamaścaiva yama ityabhidhīyate
ahiṃsā prathamo heturyamasya yamināṃ varāḥ
- 11
सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ
नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः
satyamasteyamaparaṃ brahmacaryāparigrahau
niyamasyāpi vai mūlaṃ yama eva na saṃśayaḥ
- 12
आत्मवत्सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम्
अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा
ātmavatsarvabhūtānāṃ hitāyaiva pravartanam
ahiṃsaiṣā samākhyātā yā cātmajñānasiddhidā
- 13
दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः
कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्
dṛṣṭaṃ śrutaṃ cānumitaṃ svānubhūtaṃ yathārthataḥ
kathanaṃ satyamityuktaṃ parapīḍāvivarjitam
- 14
नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः
परदोषान्परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्
nāślīlaṃ kīrtayedevaṃ brāhmaṇānāmiti śrutiḥ
paradoṣānparijñāya na vadediti cāparam
- 15
अनादानं परस्वानामापद्यपि विचारतः
मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः
anādānaṃ parasvānāmāpadyapi vicārataḥ
manasā karmaṇā vācā tadasteyaṃ samāsataḥ
- 16
मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा
ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
maithunasyāpravṛttirhi manovākkāyakarmaṇā
brahmacaryamiti proktaṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
- 17
इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः
सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः
iha vaikhānasānāṃ ca vidārāṇāṃ viśeṣataḥ
sadārāṇāṃ gṛhasthānaṃ tathaiva ca vadāmi vaḥ
- 18
स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा
मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
svadāre vidhivatkṛtvā nivṛttiścānyataḥ sadā
manasā karmaṇā vācā brahmacaryamiti smṛtam
- 19
मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत्
एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः
medhyā svanārī sambhogaṃ kṛtvā snānaṃ samācaret
evaṃ gṛhastho yuktātmā brahmacārī na saṃśayaḥ
- 20
अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने
विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता
ahiṃsāpyevamevaiṣā dvijagurvagnipūjane
vidhinā yādṛśī hiṃsā sā tvahiṃsā iti smṛtā
- 21
स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत्
कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः
striyaḥ sadā parityājyāḥ saṅgaṃ naiva ca kārayet
kuṇapeṣu yathā cittaṃ tathā kuryādvicakṣaṇaḥ
- 22
विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः
तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः
viṇmūtrotsargakāleṣu bahirbhūmau yathā matiḥ
tathā kāryā ratau cāpi svadāre cānyataḥ kutaḥ
- 23
अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान्
तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्
aṅgārasadṛśī nārī ghṛtakumbhasamaḥ pumān
tasmānnārīṣu saṃsargaṃ dūrataḥ parivarjayet
- 24
भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा
bhogena tṛptirnaivāsti viṣayāṇāṃ vicārataḥ
tasmādvirāgaḥ kartavyo manasā karmaṇā girā
- 25
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate
- 26
तस्मात्त्यागः सदा कार्यस्त्वमृतत्वाय योगिना
अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते
tasmāttyāgaḥ sadā kāryastvamṛtatvāya yoginā
avirakto yato martyo nānāyoniṣu vartate
- 27
त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः
कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः
tyāgenaivāmṛtatvaṃ hi śrutismṛtividāṃ varāḥ
karmaṇā prajayā nāsti dravyeṇa dvijasattamāḥ
- 28
तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा
ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्
tasmādvirāgaḥ kartavyo manovākkāyakarmaṇā
ṛtau ṛtau nivṛttistu brahmacaryamiti smṛtam
- 29
यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश्च वदामि वः
शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः
yamāḥ saṃkṣepataḥ proktā niyamāṃśca vadāmi vaḥ
śaucamijyā tapo dānaṃ svādhyāyopasthanigrahaḥ
- 30
व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश
नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस्तथा
vratopavāsamaunaṃ ca snānaṃ ca niyamā daśa
niyamaḥ syādanīhā ca śaucaṃ tuṣṭistapastathā

