349 shlokas
- 1
ऋषय ऊचुः
आदिसर्गस्त्वया सूत सूचितो न प्रकाशितः
सांप्रतं विस्तरेणैव वक्तुमर्हसि सुव्रत
ṛṣaya ūcuḥ
ādisargastvayā sūta sūcito na prakāśitaḥ
sāṃprataṃ vistareṇaiva vaktumarhasi suvrata
- 2
सूत उवाच
महेश्वरो महादेवः प्रकृतेः पुरुषस्य च
परत्वे संस्थितो देवः परमात्मा मुनीश्वराः
sūta uvāca
maheśvaro mahādevaḥ prakṛteḥ puruṣasya ca
paratve saṃsthito devaḥ paramātmā munīśvarāḥ
- 3
अव्यक्तं चेश्वरात्तस्मादभवत्कारणं परम्
प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
avyaktaṃ ceśvarāttasmādabhavatkāraṇaṃ param
pradhānaṃ prakṛtiśceti yadāhustattvacintakāḥ
- 4
गन्धवर्णरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्
gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam
ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam
- 5
जगद्योनिं महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम्
विग्रहः सर्वभूतानामीश्वराज्ञाप्रचोदितम्
jagadyoniṃ mahābhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam
vigrahaḥ sarvabhūtānāmīśvarājñāpracoditam
- 6
अनाद्यन्तम् अजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाव्ययम्
अप्रकाशम् अविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
anādyantam ajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāvyayam
aprakāśam avijñeyaṃ brahmāgre samavartata
- 7
अस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तं त्वासीच्छिवेच्छया
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोमये
asyātmanā sarvamidaṃ vyāptaṃ tvāsīcchivecchayā
guṇasāmye tadā tasminnavibhāge tamomaye
- 8
सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै
गुणभावाद्व्यज्यमानो महान्प्रादुर्बभूव ह
sargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai
guṇabhāvādvyajyamāno mahānprādurbabhūva ha
- 9
सूक्ष्मेण महता चाथ अव्यक्तेन समावृतम्
सत्त्वोद्रिक्तो महानग्रे सत्तामात्रप्रकाशकः
sūkṣmeṇa mahatā cātha avyaktena samāvṛtam
sattvodrikto mahānagre sattāmātraprakāśakaḥ
- 10
मनो महांस्तु विज्ञेयमेकं तत्कारणं स्मृतम्
समुत्पन्नं लिङ्गमात्रं क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं हि तत्
mano mahāṃstu vijñeyamekaṃ tatkāraṇaṃ smṛtam
samutpannaṃ liṅgamātraṃ kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ hi tat
- 11
धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः
महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया
dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ
mahānsṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā
- 12
मनो महान्मतिर्ब्रह्म पूर्बुद्धिः ख्यातिरीश्वरः
प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद्विश्वेशश्चेति स स्मृतः
mano mahānmatirbrahma pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvidviśveśaśceti sa smṛtaḥ
- 13
मनुते सर्वभूतानां यस्माच्चेष्टा फलं ततः
सौक्ष्म्यात्तेन विभक्तं तु येन तन्मन उच्यते
manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭā phalaṃ tataḥ
saukṣmyāttena vibhaktaṃ tu yena tanmana ucyate
- 14
तत्त्वानाम् अग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः
विशेषेभ्यो गुणेभ्यो ऽपि महानिति ततः स्मृतः
tattvānām agrajo yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ
viśeṣebhyo guṇebhyo 'pi mahāniti tataḥ smṛtaḥ
- 15
बिभर्ति मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च
पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ मतिः स्मृतः
bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate'pi ca
puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau matiḥ smṛtaḥ
- 16
बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च भावानां सकलाश्रयात्
यस्माद्धारयते भावान्ब्रह्म तेन निरुच्यते
bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ sakalāśrayāt
yasmāddhārayate bhāvānbrahma tena nirucyate
- 17
यः पूरयति यस्माच्च कृत्स्नान्देवाननुग्रहैः
नयते तत्त्वभावं च तेन पूरिति चोच्यते
yaḥ pūrayati yasmācca kṛtsnāndevānanugrahaiḥ
nayate tattvabhāvaṃ ca tena pūriti cocyate
- 18
बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान्भावान्हितं तथा
यस्माद्बोधयते चैव बुद्धिस्तेन निरुच्यते
budhyate puruṣaścātra sarvānbhāvānhitaṃ tathā
yasmādbodhayate caiva buddhistena nirucyate
- 19
ख्यातिः प्रत्युपभोगश्च यस्मात्संवर्तते ततः
भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः
khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmātsaṃvartate tataḥ
bhogasya jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ
- 20
ख्यायते तद्गुणैर्वापि ज्ञानादिभिर् अनेकशः
तस्माच्च महतः संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते
khyāyate tadguṇairvāpi jñānādibhir anekaśaḥ
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate
- 21
साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः
यस्माज्ज्ञानानुगश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते
sākṣātsarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ
yasmājjñānānugaścaiva prajñā tena sa ucyate
- 22
ज्ञानादीनि च रूपाणि बहुकर्मफलानि च
चिनोति यस्माद्भोगार्थं तेनासौ चितिरुच्यते
jñānādīni ca rūpāṇi bahukarmaphalāni ca
cinoti yasmādbhogārthaṃ tenāsau citirucyate
- 23
वर्तमानव्यतीतानि तथैवानागतान्यपि
स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते
vartamānavyatītāni tathaivānāgatānyapi
smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate
- 24
कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं यस्मान्माहात्म्यमुत्तमम्
तस्माद्विन्देर्विदेश्चैव संविदित्यभिधीयते
kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ yasmānmāhātmyamuttamam
tasmādvindervideścaiva saṃvidityabhidhīyate
- 25
विद्यतेऽपि च सर्वत्र तस्मिन्सर्वं च विन्दति
तस्मात्संविदिति प्रोक्तो महद्भिर्मुनिसत्तमाः
vidyate'pi ca sarvatra tasminsarvaṃ ca vindati
tasmātsaṃviditi prokto mahadbhirmunisattamāḥ
- 26
जानातेर्ज्ञानम् इत्याहुर्भगवान्ज्ञानसंनिधिः
बन्धनादिपरीभावाद् ईश्वरः प्रोच्यते बुधैः
jānāterjñānam ityāhurbhagavānjñānasaṃnidhiḥ
bandhanādiparībhāvād īśvaraḥ procyate budhaiḥ
- 27
पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वम् आद्यम् अनुत्तमम्
व्याख्यातं तत्त्वभावज्ञैर्देवसद्भावचेतकैः
paryāyavācakaiḥ śabdaistattvam ādyam anuttamam
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairdevasadbhāvacetakaiḥ
- 28
महान्सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानः सिसृक्षया
संकल्पोऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम्
mahānsṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā
saṃkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam
- 29
त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्ताद् अहङ्कारस्ततो ऽभवत्
महता च वृतः सर्गो भूतादिर्बाह्यतस्तु सः
triguṇādrajasodriktād ahaṅkārastato 'bhavat
mahatā ca vṛtaḥ sargo bhūtādirbāhyatastu saḥ
- 30
तस्मादेव तमोद्रिक्ताद् अहङ्कारादजायत
भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः
tasmādeva tamodriktād ahaṅkārādajāyata
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ

