28 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः
बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः कालिन्दीम् अभितो ययुः
vaiśaṃpāyana uvāca
te vīrā baddhanistriṃśāstatāyudhakalāpinaḥ
baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ kālindīm abhito yayuḥ
- 2
ततस्ते दक्षिणं तीरम् अन्वगच्छन्पदातयः
सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च मारयन्ति च सर्वशः
निवृत्तवनवासा वै स्वराष्ट्रं प्रेप्सवस्तदा
ततः प्रत्यक्प्रयातास्ते संक्रामन्तो वनाद्वनम्
वसन्तो गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः
पल्वलेषु च रम्येषु नदीनां संगमेषु च
द्रुमान्नानाविधाकारान्नानाविधलताकुलान्
कुसुमाढ्यान्मनःकान्ताञ्शुभगन्धमनोरमान्
चम्पकान्बकुलांश्चैव पुंनागान्केतकीस्तथा
पारिभद्रान्करञ्जांश्च अन्यांश्च विविधान्द्रुमान्
पार्था निरीक्षमाणाश्च तान्द्रुमान्पुष्पमालिनः
जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च सुसुगन्धान्मनोरमान्
tataste dakṣiṇaṃ tīram anvagacchanpadātayaḥ
siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca mārayanti ca sarvaśaḥ
nivṛttavanavāsā vai svarāṣṭraṃ prepsavastadā
tataḥ pratyakprayātāste saṃkrāmanto vanādvanam
vasanto giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ
palvaleṣu ca ramyeṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca
drumānnānāvidhākārānnānāvidhalatākulān
kusumāḍhyānmanaḥkāntāñśubhagandhamanoramān
campakānbakulāṃścaiva puṃnāgānketakīstathā
pāribhadrānkarañjāṃśca anyāṃśca vividhāndrumān
pārthā nirīkṣamāṇāśca tāndrumānpuṣpamālinaḥ
jighrantaḥ puṣpagandhāṃśca susugandhānmanoramān
- 3
विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः
उत्तरेण दशार्णांस्ते पाञ्चालान्दक्षिणेन तु
उषित्वा द्वादश समा वने परपुरंजयाः
vidhyanto mṛgajātāni maheṣvāsā mahābalāḥ
uttareṇa daśārṇāṃste pāñcālāndakṣiṇena tu
uṣitvā dvādaśa samā vane parapuraṃjayāḥ
- 4
अन्तरेण यकृल्लोमाञ्शूरसेनांश्च पाण्डवाः
लुब्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं प्राविशन्वनात्
धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः
गवाढ्यम् अर्थसम्पन्नं हृष्टपुष्टजनावृतम्
तत्र धौम्यं महात्मानं पाण्डवेया व्यसर्जयन्
अग्निहोत्रं परिचरन्सो ऽबुद्धो ऽवसद् आश्रमे
ततस्तेषु प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु
इन्द्रसेनमुखाश्चैव यथोक्तं प्राप्य निर्वृताः
रथान् अश्वांश्च रक्षन्तः सुखम् ऊषुः सुसंवृताः
antareṇa yakṛllomāñśūrasenāṃśca pāṇḍavāḥ
lubdhā bruvāṇā matsyasya viṣayaṃ prāviśanvanāt
dhanvino baddhanistriṃśā vivarṇāḥ śmaśrudhāriṇaḥ
gavāḍhyam arthasampannaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam
tatra dhaumyaṃ mahātmānaṃ pāṇḍaveyā vyasarjayan
agnihotraṃ paricaranso 'buddho 'vasad āśrame
tatasteṣu prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
indrasenamukhāścaiva yathoktaṃ prāpya nirvṛtāḥ
rathān aśvāṃśca rakṣantaḥ sukham ūṣuḥ susaṃvṛtāḥ
- 5
ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानम् अब्रवीत्
पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च
वृक्षांश्चोपवनोपेतान्ग्रामाणां नगरस्य च
tato janapadaṃ prāpya kṛṣṇā rājānam abravīt
paśyaikapadyo dṛśyante kṣetrāṇi vividhāni ca
vṛkṣāṃścopavanopetāngrāmāṇāṃ nagarasya ca
- 6
व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति
वसामेह परां रात्रिं बलवान्मे परिश्रमः
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्राह राजा युधिष्ठिरः
युधिष्ठिरः
इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं माद्रिनन्दन
बाहुभ्यां परिगृह्यैनां मुहूर्तं नकुल व्रज
नेतो दूरे विराटस्य नगरं भरतर्षभ
राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम्
नकुलः
पूर्वाह्णे मृगयां गत्वा वने विद्धा महामृगाः
अटवी च मया दूरं सृता मृगवधेप्सुना
विषमा ह्यतिदुर्गा च वेगवत्परिधावता
सो ऽहं घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे
युधिष्ठिरः
सहदेव त्वम् आदाय मुहूर्तं द्रौपदीं नय
सहदेवः
राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम्
अहम् अप्यस्मि तृषितः क्षुधयाभिप्रपीडितः
श्रान्तो घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे
vyaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati
vasāmeha parāṃ rātriṃ balavānme pariśramaḥ
tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ
yudhiṣṭhiraḥ
imāṃ kamalapatrākṣīṃ draupadīṃ mādrinandana
bāhubhyāṃ parigṛhyaināṃ muhūrtaṃ nakula vraja
neto dūre virāṭasya nagaraṃ bharatarṣabha
rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam
nakulaḥ
pūrvāhṇe mṛgayāṃ gatvā vane viddhā mahāmṛgāḥ
aṭavī ca mayā dūraṃ sṛtā mṛgavadhepsunā
viṣamā hyatidurgā ca vegavatparidhāvatā
so 'haṃ gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe
yudhiṣṭhiraḥ
sahadeva tvam ādāya muhūrtaṃ draupadīṃ naya
sahadevaḥ
rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam
aham apyasmi tṛṣitaḥ kṣudhayābhiprapīḍitaḥ
śrānto gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe
- 7
युधिष्ठिर उवाच
धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत
एहि वीर विशालाक्ष वीरसिंह इवार्जुन
इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं द्रुपदात्मजाम्
परिगृह्य मुहूर्तं त्वं बाहुभ्यां कुशलं व्रज
राजधान्यां निवत्स्यामो विमुक्ताश्च वनादितः
yudhiṣṭhira uvāca
dhanaṃjaya samudyamya pāñcālīṃ vaha bhārata
ehi vīra viśālākṣa vīrasiṃha ivārjuna
imāṃ kamalapatrākṣīṃ draupadīṃ drupadātmajām
parigṛhya muhūrtaṃ tvaṃ bāhubhyāṃ kuśalaṃ vraja
rājadhānyāṃ nivatsyāmo vimuktāśca vanāditaḥ
- 8
वैशंपायन उवाच
गुरोर्वचनम् आज्ञाय सम्प्रहृष्टो धनंजयः
ताम् आदायार्जुनस्तूर्णं द्रौपदीं गजराड् इव
प्रवव्राज महाबाहुर् अर्जुनः प्रियदर्शनः
जटिलो वल्कलधरः शरतूणधनुर्धरः
स्कन्धे कृत्वा वरारोहां बालाम् आयतलोचनाम्
सम्प्राप्य नगराभ्याशम् अवतारयद् अर्जुनः
vaiśaṃpāyana uvāca
gurorvacanam ājñāya samprahṛṣṭo dhanaṃjayaḥ
tām ādāyārjunastūrṇaṃ draupadīṃ gajarāḍ iva
pravavrāja mahābāhur arjunaḥ priyadarśanaḥ
jaṭilo valkaladharaḥ śaratūṇadhanurdharaḥ
skandhe kṛtvā varārohāṃ bālām āyatalocanām
samprāpya nagarābhyāśam avatārayad arjunaḥ
- 9
स राजधानीं सम्प्राप्य कौन्तेयो ऽर्जुनम् अब्रवीत्
क्वायुधानि समासज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं वयम्
इमानि पुरुषव्याघ्र आयुधानि परंतप
कस्मिन्न्यासयितव्यानि गुप्तिश्चैषां कथं भवेत्
sa rājadhānīṃ samprāpya kaunteyo 'rjunam abravīt
kvāyudhāni samāsajya pravekṣyāmaḥ puraṃ vayam
imāni puruṣavyāghra āyudhāni paraṃtapa
kasminnyāsayitavyāni guptiścaiṣāṃ kathaṃ bhavet
- 10
सायुधाश्च वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि
समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः
गाण्डीवं च महद्गाढं लोके च विदितं नृणाम्
तच्चेद् आयुधम् आदाय गच्छामो नगरं वयम्
क्षिप्रम् अस्मान्विजानीयुर्मनुष्या नात्र संशयः
कथं नाविष्कृताः स्यामो धार्तराष्ट्रस्य मारिष
आशङ्कां च करिष्यामो जनस्यास्य न संशयः
sāyudhāśca vayaṃ tāta pravekṣyāmaḥ puraṃ yadi
samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmo na saṃśayaḥ
gāṇḍīvaṃ ca mahadgāḍhaṃ loke ca viditaṃ nṛṇām
tacced āyudham ādāya gacchāmo nagaraṃ vayam
kṣipram asmānvijānīyurmanuṣyā nātra saṃśayaḥ
kathaṃ nāviṣkṛtāḥ syāmo dhārtarāṣṭrasya māriṣa
āśaṅkāṃ ca kariṣyāmo janasyāsya na saṃśayaḥ
- 11
ततो द्वादश वर्षाणि प्रवेष्टव्यं वनं पुनः
एकस्मिन्न् अपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा
तस्माच्छस्त्राणि सर्वाणि प्रच्छाद्यान्यत्र यत्र वा
वैशंपायनः
प्रविशेम पुरं श्रेष्ठं तथा सम्यक्कृतं भवेत्
अजातशत्रोर्वचनं श्रुत्वा चैव महायशाः
उवाच धर्मपुत्रं तम् अर्जुनः परवीरहा
tato dvādaśa varṣāṇi praveṣṭavyaṃ vanaṃ punaḥ
ekasminn api vijñāte pratijñātaṃ hi nastathā
tasmācchastrāṇi sarvāṇi pracchādyānyatra yatra vā
vaiśaṃpāyanaḥ
praviśema puraṃ śreṣṭhaṃ tathā samyakkṛtaṃ bhavet
ajātaśatrorvacanaṃ śrutvā caiva mahāyaśāḥ
uvāca dharmaputraṃ tam arjunaḥ paravīrahā
- 12
अर्जुन उवाच
इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती शमी
भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः
arjuna uvāca
iyaṃ kūṭe manuṣyendra gahanā mahatī śamī
bhīmaśākhā durārohā śmaśānasya samīpataḥ
- 13
न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव
यो ऽस्मान्निदधतो द्रष्टा भवेच्छस्त्राणि पार्थिव
धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम्
उद्बन्धनम् इव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम्
एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः
अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिद् आयुधम्
उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते
विपुलाकीर्णशाखा च वायसैर् उपसेविता
स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहाम् इमां शमीम्
समीपे च श्मशानस्य गहनस्य विशेषतः
na cāpi vidyate kaścinmanuṣya iha pārthiva
yo 'smānnidadhato draṣṭā bhavecchastrāṇi pārthiva
dhanurbhiḥ puruṣaṃ kṛtvā carmakeśāsthisaṃvṛtam
udbandhanam iva kṛtvā ca dhanurjyāpāśasaṃvṛtam
evaṃ parihariṣyanti manuṣyā vanacāriṇaḥ
atraivaṃ nāvabudhyante manuṣyāḥ kecid āyudham
utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite
vipulākīrṇaśākhā ca vāyasair upasevitā
snehānubaddhāṃ paśyāmi durārohām imāṃ śamīm
samīpe ca śmaśānasya gahanasya viśeṣataḥ
- 14
समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति
एवम् अत्र यथाजोषं विहरिष्याम भारत
एषा शमी पापहरा सदैव यात्रोत्सवानां विजयाय हेतुः
अत्रायुधानां कृतसंनिवेशे कृतार्थकामा जयमङ्गलं च
प्रदक्षिणीकृत्य शमीलतां ते प्रणम्य चानर्चुर् अथ प्रवीराः
मृत्पिण्डम् आदाय निजाञ्चलेन सूतिं चकार प्रथमं किरीटी
शमी शमयते पापं शमी शमयते रिपून्
शमी शमयते रोगाञ्छमी सर्वार्थसाधना
रामः सीतां समादाय त्वत्प्रसादाच्छमीतले
कृतकृत्यः पुरे प्राप्तः प्रसादात्ते तथास्तु मे
samāsajyāyudhānyasyāṃ gacchāmo nagaraṃ prati
evam atra yathājoṣaṃ vihariṣyāma bhārata
eṣā śamī pāpaharā sadaiva yātrotsavānāṃ vijayāya hetuḥ
atrāyudhānāṃ kṛtasaṃniveśe kṛtārthakāmā jayamaṅgalaṃ ca
pradakṣiṇīkṛtya śamīlatāṃ te praṇamya cānarcur atha pravīrāḥ
mṛtpiṇḍam ādāya nijāñcalena sūtiṃ cakāra prathamaṃ kirīṭī
śamī śamayate pāpaṃ śamī śamayate ripūn
śamī śamayate rogāñchamī sarvārthasādhanā
rāmaḥ sītāṃ samādāya tvatprasādācchamītale
kṛtakṛtyaḥ pure prāptaḥ prasādātte tathāstu me
- 15
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
प्रचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ
तानि सर्वाणि संनह्य पञ्च पञ्चाचलोपमाः
आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशांश्चातुलप्रभान्
ततो युधिष्ठिरो राजा सहदेवम् उवाच ह
आरुह्येमां शमीं वीर निधत्स्वेहायुधानि नः
इति संदिश्य तं पार्थः पुनर् एव धनंजयम्
अब्रवीद् आयुधानीह निधातुं भरतर्षभ
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
pracakrame nidhānāya śastrāṇāṃ bharatarṣabha
tāni sarvāṇi saṃnahya pañca pañcācalopamāḥ
āyudhāni kalāpāṃśca nistriṃśāṃścātulaprabhān
tato yudhiṣṭhiro rājā sahadevam uvāca ha
āruhyemāṃ śamīṃ vīra nidhatsvehāyudhāni naḥ
iti saṃdiśya taṃ pārthaḥ punar eva dhanaṃjayam
abravīd āyudhānīha nidhātuṃ bharatarṣabha
- 16
येन देवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथो ऽजयत्
पिशाचोरगराक्षसान् [॥। औ५ ज़ेइछेन्झ्]
निवातकवचांश्चापि पौलोमांश्च परंतपः
कालकेयांश्च दुर्धर्षान्
स्फीताञ्जनपदांश्चान्यान् अजयत्कुरुनन्दनः
yena devānmanuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho 'jayat
piśācoragarākṣasān [||| au5 ja़eichenjh]
nivātakavacāṃścāpi paulomāṃśca paraṃtapaḥ
kālakeyāṃśca durdharṣān
sphītāñjanapadāṃścānyān ajayatkurunandanaḥ
- 17
तद् उदारं महाघोषं सपत्नगणसूदनम्
अपज्यम् अकरोत्पार्थो गाण्डीवम् अभयंकरम्
tad udāraṃ mahāghoṣaṃ sapatnagaṇasūdanam
apajyam akarotpārtho gāṇḍīvam abhayaṃkaram
- 18
येन वीरः कुरुक्षेत्रम् अभ्यरक्षत्परंतपः
जृम्भिते च धनुष्यस्त्रं न्यासार्थं नृपसत्तमः
धर्मपुत्रो महातेजाः सर्वलोकवशीकरम्
भुजंगभोगसदृशं मणिकाञ्चनभूषितम्
वित्रासनं दानवानां राक्षसानां च नित्यशः
अमुञ्चद्धनुषस्तस्य ज्याम् अक्षय्यां युधिष्ठिरः
yena vīraḥ kurukṣetram abhyarakṣatparaṃtapaḥ
jṛmbhite ca dhanuṣyastraṃ nyāsārthaṃ nṛpasattamaḥ
dharmaputro mahātejāḥ sarvalokavaśīkaram
bhujaṃgabhogasadṛśaṃ maṇikāñcanabhūṣitam
vitrāsanaṃ dānavānāṃ rākṣasānāṃ ca nityaśaḥ
amuñcaddhanuṣastasya jyām akṣayyāṃ yudhiṣṭhiraḥ
- 19
पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनो ऽजयत्प्रभुः
प्रत्यषेधद्बहून् एकः सपत्नांश्चैव दिग्जये
pāñcālānyena saṃgrāme bhīmaseno 'jayatprabhuḥ
pratyaṣedhadbahūn ekaḥ sapatnāṃścaiva digjaye
- 20
निशम्य यस्य विस्फारं व्यद्रवन्त रणे परे
पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटम् अशनेर् इव
niśamya yasya visphāraṃ vyadravanta raṇe pare
parvatasyeva dīrṇasya visphoṭam aśaner iva
- 21
सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ
येन क्रोधवशाञ्जघ्ने पर्वते गन्धमादने
दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत्स पाण्डवः
त्रिगर्तान्येन संग्रामे जित्वा त्रैगर्तम् आनयत्
इन्द्रायुधसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम्
ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनो ऽवतारयत्
नकुलं पुनर् आहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः
उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ्जिघांससि
सुराष्ट्राञ्जितवान्येन शार्ङ्गगाण्डीवसंनिभम्
सुवर्णविकृतं सारम् इन्द्रायुधनिभं वरम्
तवानुरूपं सुदृढं चापम् एतद् अलंकृतम्
तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर
सहदेवं च सम्प्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतो ऽब्रवीत्
कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च मागधांश्चारिमर्दन
येनैव शत्रून्समरे अधाक्षीर् अरिमर्दन
तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर
अजयद्दक्षिणाम् आशां धनुषा येन पाण्डवः
तद् असज्यं धनुश्चक्रे नकुलो धनुर् आत्मनः
कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च येनाजयद् अरिंदमः
saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha
yena krodhavaśāñjaghne parvate gandhamādane
divyaṃ saugandhikaṃ puṣpaṃ yenājaiṣītsa pāṇḍavaḥ
trigartānyena saṃgrāme jitvā traigartam ānayat
indrāyudhasamasparśaṃ vajrahāṭakabhūṣitam
jyāpāśaṃ dhanuṣastasya bhīmaseno 'vatārayat
nakulaṃ punar āhūya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
uvāca yena saṃgrāme sarvaśatrūñjighāṃsasi
surāṣṭrāñjitavānyena śārṅgagāṇḍīvasaṃnibham
suvarṇavikṛtaṃ sāram indrāyudhanibhaṃ varam
tavānurūpaṃ sudṛḍhaṃ cāpam etad alaṃkṛtam
tatsraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara
sahadevaṃ ca samprekṣya punardharmasuto 'bravīt
kaliṅgāndākṣiṇātyāṃśca māgadhāṃścārimardana
yenaiva śatrūnsamare adhākṣīr arimardana
tatsraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara
ajayaddakṣiṇām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ
tad asajyaṃ dhanuścakre nakulo dhanur ātmanaḥ
kaliṅgāndākṣiṇātyāṃśca yenājayad ariṃdamaḥ
- 22
अजयत्पश्चिमाम् आशां धनुषा येन पाण्डवः
माद्रीपुत्रो महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता
तस्य मौर्वीम् अपाकर्षच्छूरः संक्रन्दनो युधि
कुले नास्ति समो रूपे यस्येति नकुलः स्मृतः
तेन तस्याभवन्नाम नकुलेति धनंजय
ajayatpaścimām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ
mādrīputro mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā
tasya maurvīm apākarṣacchūraḥ saṃkrandano yudhi
kule nāsti samo rūpe yasyeti nakulaḥ smṛtaḥ
tena tasyābhavannāma nakuleti dhanaṃjaya
- 23
दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः
यस्माल्लघुतरो नास्ति किंचिद्योद्धासि चर्मणि
अपज्यम् अकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम्
dakṣiṇāṃ dakṣiṇācāro diśaṃ yenājayatprabhuḥ
yasmāllaghutaro nāsti kiṃcidyoddhāsi carmaṇi
apajyam akarodvīraḥ sahadevastadāyudham
- 24
खड्गांश्च पीतान्दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान्
विपाठान्क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह
वैशंपायन उवाच
अथान्वशात्स नकुलं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
आरुह्येमां शमीं वीर धनूंष्येतानि निक्षिप
आयुधानि कलापांश्च गदाश्च विपुलास्तथा
तानि सर्वाणि संनह्य वासोभिः परिवेष्ट्य च
आरुह्य यावद् एतानि निधातुं विहगैर्वृताम्
वैशंपायनः
शमीम् आरुह्य महतीं निक्षिपाम्यायुधानि नः
स हि धर्मेण धर्मात्मा तदा घोरतरे वने
अरणीपर्वणः काले वरदत्तः परंतपः
तान्यायुधान्युपादाय कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
स वचः पुरुषव्याघ्रः प्रोवाच मधुराक्षरम्
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिरः शुचिर्भूत्वा मनसाभिप्रणम्य च
ब्रह्माणम् इन्द्रं वरदं कुबेरं वरुणानिलौ
रुद्रं यमं च विष्णुं च सोमार्कौ धर्मम् एव च
पृथिवीम् अन्तरिक्षं च दिशश्चोपदिशस्तथा
वसूंश्च मरुतश्चैव ज्वलनं चातितेजसम्
दिवाचरा रात्रिचराणि चापि
यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि
तेभ्यो नमस्कृत्य च सुव्रतेभ्यः
प्रणम्य तेषां शरणं गतो ऽहम्
सर्वायुधानीह महाबलानि
न्यासं महादेवसमीपतो वै
न्यस्याम्यहं वायुसमीपतश्च
वनस्पतीनां च सपर्वतानाम्
एष न्यासो मया दत्तः सूर्यसोमानिलान्तिके
मह्यं पार्थाय वा देयं पूर्णे वर्षे त्रयोदशे
नेदं भीमे प्रदातव्यम् अयं क्रुद्धो वृकोदरः
अमर्षान्नित्यसंरब्धो धृतराष्ट्रसुतान्प्रति
अपूर्णकाले प्रहरेत्क्रोधसंजातमत्सरः
पुनः प्रवेशो नः स्यात्तु वनवासाय सर्वथा
समये परिपूर्णे तु धार्तराष्ट्रान्निहन्महे
एष चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिः कुलं यशः
वैशंपायनः
ममायत्तम् इदं सर्वं जीवितं च न संशयः
सो ऽवतीर्य महाप्राज्ञः पाण्डवः सत्यविक्रमः
भीमं कण्ठे परिष्वज्य चानुनीय नराधिपः
दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्
नगरं गन्तुम् आयाताः सर्वे ते भ्रातरः सह
khaḍgāṃśca pītāndīrghāṃśca kalāpāṃśca mahādhanān
vipāṭhānkṣuradhārāṃśca dhanurbhirnidadhuḥ saha
vaiśaṃpāyana uvāca
athānvaśātsa nakulaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
āruhyemāṃ śamīṃ vīra dhanūṃṣyetāni nikṣipa
āyudhāni kalāpāṃśca gadāśca vipulāstathā
tāni sarvāṇi saṃnahya vāsobhiḥ pariveṣṭya ca
āruhya yāvad etāni nidhātuṃ vihagairvṛtām
vaiśaṃpāyanaḥ
śamīm āruhya mahatīṃ nikṣipāmyāyudhāni naḥ
sa hi dharmeṇa dharmātmā tadā ghoratare vane
araṇīparvaṇaḥ kāle varadattaḥ paraṃtapaḥ
tānyāyudhānyupādāya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
sa vacaḥ puruṣavyāghraḥ provāca madhurākṣaram
yudhiṣṭhiraḥ
yudhiṣṭhiraḥ śucirbhūtvā manasābhipraṇamya ca
brahmāṇam indraṃ varadaṃ kuberaṃ varuṇānilau
rudraṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca somārkau dharmam eva ca
pṛthivīm antarikṣaṃ ca diśaścopadiśastathā
vasūṃśca marutaścaiva jvalanaṃ cātitejasam
divācarā rātricarāṇi cāpi
yānīha bhūtānyanukīrtitāni
tebhyo namaskṛtya ca suvratebhyaḥ
praṇamya teṣāṃ śaraṇaṃ gato 'ham
sarvāyudhānīha mahābalāni
nyāsaṃ mahādevasamīpato vai
nyasyāmyahaṃ vāyusamīpataśca
vanaspatīnāṃ ca saparvatānām
eṣa nyāso mayā dattaḥ sūryasomānilāntike
mahyaṃ pārthāya vā deyaṃ pūrṇe varṣe trayodaśe
nedaṃ bhīme pradātavyam ayaṃ kruddho vṛkodaraḥ
amarṣānnityasaṃrabdho dhṛtarāṣṭrasutānprati
apūrṇakāle praharetkrodhasaṃjātamatsaraḥ
punaḥ praveśo naḥ syāttu vanavāsāya sarvathā
samaye paripūrṇe tu dhārtarāṣṭrānnihanmahe
eṣa cārthaśca dharmaśca kāmaḥ kīrtiḥ kulaṃ yaśaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
mamāyattam idaṃ sarvaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ
so 'vatīrya mahāprājñaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ
bhīmaṃ kaṇṭhe pariṣvajya cānunīya narādhipaḥ
daivatebhyo namaskṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam
nagaraṃ gantum āyātāḥ sarve te bhrātaraḥ saha
- 25
ताम् उपारुह्य नकुलो धनूंषि निदधत्स्वयम्
गाण्डीवं चापरं तत्र चतुर्भिर्निदधे सह
यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्यमन्यत
tām upāruhya nakulo dhanūṃṣi nidadhatsvayam
gāṇḍīvaṃ cāparaṃ tatra caturbhirnidadhe saha
yāni tasyāvakāśāni dṛḍharūpāṇyamanyata
- 26
यत्र चापश्यत स वै तिरो वर्षाणि वर्षति
तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत
yatra cāpaśyata sa vai tiro varṣāṇi varṣati
tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryabandhata
- 27
शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः
विवर्जयिष्यन्ति नरा दूराद् एव शमीम् इमाम्
आबद्धं शवम् अत्रेति गन्धम् आघ्राय पूतिकम्
śarīraṃ ca mṛtasyaikaṃ samabadhnanta pāṇḍavāḥ
vivarjayiṣyanti narā dūrād eva śamīm imām
ābaddhaṃ śavam atreti gandham āghrāya pūtikam
- 28
अशीतिशतवर्षेयं माता न इति वादिनः
यया जाता स्म वृद्धा स्म इति वै व्याहरन्ति ते
कुलधर्मो ऽयम् अस्माकं पूर्वैर् आचरितो ऽपि च
समासज्जाना वृक्षे ऽस्मिन्न् इति वै व्याहरन्ति ते
तस्माद्वृक्षाद् अपाक्रम्य व्याहरन्तस्ततस्ततः
aśītiśatavarṣeyaṃ mātā na iti vādinaḥ
yayā jātā sma vṛddhā sma iti vai vyāharanti te
kuladharmo 'yam asmākaṃ pūrvair ācarito 'pi ca
samāsajjānā vṛkṣe 'sminn iti vai vyāharanti te
tasmādvṛkṣād apākramya vyāharantastatastataḥ

