Sanskrit

Adhyaya 5

28 of 31 shlokas

28 shlokas

  1. 1
  2. 2

    ततस्ते दक्षिणं तीरम् अन्वगच्छन्पदातयः

    सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च मारयन्ति च सर्वशः

    निवृत्तवनवासा वै स्वराष्ट्रं प्रेप्सवस्तदा

    ततः प्रत्यक्प्रयातास्ते संक्रामन्तो वनाद्वनम्

    वसन्तो गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः

    पल्वलेषु च रम्येषु नदीनां संगमेषु च

    द्रुमान्नानाविधाकारान्नानाविधलताकुलान्

    कुसुमाढ्यान्मनःकान्ताञ्शुभगन्धमनोरमान्

    चम्पकान्बकुलांश्चैव पुंनागान्केतकीस्तथा

    पारिभद्रान्करञ्जांश्च अन्यांश्च विविधान्द्रुमान्

    पार्था निरीक्षमाणाश्च तान्द्रुमान्पुष्पमालिनः

    जिघ्रन्तः पुष्पगन्धांश्च सुसुगन्धान्मनोरमान्

    tataste dakṣiṇaṃ tīram anvagacchanpadātayaḥ

    siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca mārayanti ca sarvaśaḥ

    nivṛttavanavāsā vai svarāṣṭraṃ prepsavastadā

    tataḥ pratyakprayātāste saṃkrāmanto vanādvanam

    vasanto giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ

    palvaleṣu ca ramyeṣu nadīnāṃ saṃgameṣu ca

    drumānnānāvidhākārānnānāvidhalatākulān

    kusumāḍhyānmanaḥkāntāñśubhagandhamanoramān

    campakānbakulāṃścaiva puṃnāgānketakīstathā

    pāribhadrānkarañjāṃśca anyāṃśca vividhāndrumān

    pārthā nirīkṣamāṇāśca tāndrumānpuṣpamālinaḥ

    jighrantaḥ puṣpagandhāṃśca susugandhānmanoramān

  3. 3
  4. 4

    अन्तरेण यकृल्लोमाञ्शूरसेनांश्च पाण्डवाः

    लुब्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं प्राविशन्वनात्

    धन्विनो बद्धनिस्त्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः

    गवाढ्यम् अर्थसम्पन्नं हृष्टपुष्टजनावृतम्

    तत्र धौम्यं महात्मानं पाण्डवेया व्यसर्जयन्

    अग्निहोत्रं परिचरन्सो ऽबुद्धो ऽवसद् आश्रमे

    ततस्तेषु प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु

    इन्द्रसेनमुखाश्चैव यथोक्तं प्राप्य निर्वृताः

    रथान् अश्वांश्च रक्षन्तः सुखम् ऊषुः सुसंवृताः

    antareṇa yakṛllomāñśūrasenāṃśca pāṇḍavāḥ

    lubdhā bruvāṇā matsyasya viṣayaṃ prāviśanvanāt

    dhanvino baddhanistriṃśā vivarṇāḥ śmaśrudhāriṇaḥ

    gavāḍhyam arthasampannaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam

    tatra dhaumyaṃ mahātmānaṃ pāṇḍaveyā vyasarjayan

    agnihotraṃ paricaranso 'buddho 'vasad āśrame

    tatasteṣu prayāteṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu

    indrasenamukhāścaiva yathoktaṃ prāpya nirvṛtāḥ

    rathān aśvāṃśca rakṣantaḥ sukham ūṣuḥ susaṃvṛtāḥ

  5. 5
  6. 6

    व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति

    वसामेह परां रात्रिं बलवान्मे परिश्रमः

    तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः प्राह राजा युधिष्ठिरः

    युधिष्ठिरः

    इमां कमलपत्राक्षीं द्रौपदीं माद्रिनन्दन

    बाहुभ्यां परिगृह्यैनां मुहूर्तं नकुल व्रज

    नेतो दूरे विराटस्य नगरं भरतर्षभ

    राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम्

    नकुलः

    पूर्वाह्णे मृगयां गत्वा वने विद्धा महामृगाः

    अटवी च मया दूरं सृता मृगवधेप्सुना

    विषमा ह्यतिदुर्गा च वेगवत्परिधावता

    सो ऽहं घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे

    युधिष्ठिरः

    सहदेव त्वम् आदाय मुहूर्तं द्रौपदीं नय

    सहदेवः

    राजधान्यां निवत्स्यामः सुमुक्तम् इव नो वनम्

    अहम् अप्यस्मि तृषितः क्षुधयाभिप्रपीडितः

    श्रान्तो घर्माभितप्तो वै नैनाम् आदातुम् उत्सहे

    vyaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati

    vasāmeha parāṃ rātriṃ balavānme pariśramaḥ

    tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ

    yudhiṣṭhiraḥ

    imāṃ kamalapatrākṣīṃ draupadīṃ mādrinandana

    bāhubhyāṃ parigṛhyaināṃ muhūrtaṃ nakula vraja

    neto dūre virāṭasya nagaraṃ bharatarṣabha

    rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam

    nakulaḥ

    pūrvāhṇe mṛgayāṃ gatvā vane viddhā mahāmṛgāḥ

    aṭavī ca mayā dūraṃ sṛtā mṛgavadhepsunā

    viṣamā hyatidurgā ca vegavatparidhāvatā

    so 'haṃ gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe

    yudhiṣṭhiraḥ

    sahadeva tvam ādāya muhūrtaṃ draupadīṃ naya

    sahadevaḥ

    rājadhānyāṃ nivatsyāmaḥ sumuktam iva no vanam

    aham apyasmi tṛṣitaḥ kṣudhayābhiprapīḍitaḥ

    śrānto gharmābhitapto vai nainām ādātum utsahe

  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13

    न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव

    यो ऽस्मान्निदधतो द्रष्टा भवेच्छस्त्राणि पार्थिव

    धनुर्भिः पुरुषं कृत्वा चर्मकेशास्थिसंवृतम्

    उद्बन्धनम् इव कृत्वा च धनुर्ज्यापाशसंवृतम्

    एवं परिहरिष्यन्ति मनुष्या वनचारिणः

    अत्रैवं नावबुध्यन्ते मनुष्याः केचिद् आयुधम्

    उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते

    विपुलाकीर्णशाखा च वायसैर् उपसेविता

    स्नेहानुबद्धां पश्यामि दुरारोहाम् इमां शमीम्

    समीपे च श्मशानस्य गहनस्य विशेषतः

    na cāpi vidyate kaścinmanuṣya iha pārthiva

    yo 'smānnidadhato draṣṭā bhavecchastrāṇi pārthiva

    dhanurbhiḥ puruṣaṃ kṛtvā carmakeśāsthisaṃvṛtam

    udbandhanam iva kṛtvā ca dhanurjyāpāśasaṃvṛtam

    evaṃ parihariṣyanti manuṣyā vanacāriṇaḥ

    atraivaṃ nāvabudhyante manuṣyāḥ kecid āyudham

    utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite

    vipulākīrṇaśākhā ca vāyasair upasevitā

    snehānubaddhāṃ paśyāmi durārohām imāṃ śamīm

    samīpe ca śmaśānasya gahanasya viśeṣataḥ

  14. 14

    समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति

    एवम् अत्र यथाजोषं विहरिष्याम भारत

    एषा शमी पापहरा सदैव यात्रोत्सवानां विजयाय हेतुः

    अत्रायुधानां कृतसंनिवेशे कृतार्थकामा जयमङ्गलं च

    प्रदक्षिणीकृत्य शमीलतां ते प्रणम्य चानर्चुर् अथ प्रवीराः

    मृत्पिण्डम् आदाय निजाञ्चलेन सूतिं चकार प्रथमं किरीटी

    शमी शमयते पापं शमी शमयते रिपून्

    शमी शमयते रोगाञ्छमी सर्वार्थसाधना

    रामः सीतां समादाय त्वत्प्रसादाच्छमीतले

    कृतकृत्यः पुरे प्राप्तः प्रसादात्ते तथास्तु मे

    samāsajyāyudhānyasyāṃ gacchāmo nagaraṃ prati

    evam atra yathājoṣaṃ vihariṣyāma bhārata

    eṣā śamī pāpaharā sadaiva yātrotsavānāṃ vijayāya hetuḥ

    atrāyudhānāṃ kṛtasaṃniveśe kṛtārthakāmā jayamaṅgalaṃ ca

    pradakṣiṇīkṛtya śamīlatāṃ te praṇamya cānarcur atha pravīrāḥ

    mṛtpiṇḍam ādāya nijāñcalena sūtiṃ cakāra prathamaṃ kirīṭī

    śamī śamayate pāpaṃ śamī śamayate ripūn

    śamī śamayate rogāñchamī sarvārthasādhanā

    rāmaḥ sītāṃ samādāya tvatprasādācchamītale

    kṛtakṛtyaḥ pure prāptaḥ prasādātte tathāstu me

  15. 15
  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21

    सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ

    येन क्रोधवशाञ्जघ्ने पर्वते गन्धमादने

    दिव्यं सौगन्धिकं पुष्पं येनाजैषीत्स पाण्डवः

    त्रिगर्तान्येन संग्रामे जित्वा त्रैगर्तम् आनयत्

    इन्द्रायुधसमस्पर्शं वज्रहाटकभूषितम्

    ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनो ऽवतारयत्

    नकुलं पुनर् आहूय धर्मराजो युधिष्ठिरः

    उवाच येन संग्रामे सर्वशत्रूञ्जिघांससि

    सुराष्ट्राञ्जितवान्येन शार्ङ्गगाण्डीवसंनिभम्

    सुवर्णविकृतं सारम् इन्द्रायुधनिभं वरम्

    तवानुरूपं सुदृढं चापम् एतद् अलंकृतम्

    तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर

    सहदेवं च सम्प्रेक्ष्य पुनर्धर्मसुतो ऽब्रवीत्

    कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च मागधांश्चारिमर्दन

    येनैव शत्रून्समरे अधाक्षीर् अरिमर्दन

    तत्स्रंसयित्वा ज्यापाशं निधातुं धनुर् आहर

    अजयद्दक्षिणाम् आशां धनुषा येन पाण्डवः

    तद् असज्यं धनुश्चक्रे नकुलो धनुर् आत्मनः

    कलिङ्गान्दाक्षिणात्यांश्च येनाजयद् अरिंदमः

    saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha

    yena krodhavaśāñjaghne parvate gandhamādane

    divyaṃ saugandhikaṃ puṣpaṃ yenājaiṣītsa pāṇḍavaḥ

    trigartānyena saṃgrāme jitvā traigartam ānayat

    indrāyudhasamasparśaṃ vajrahāṭakabhūṣitam

    jyāpāśaṃ dhanuṣastasya bhīmaseno 'vatārayat

    nakulaṃ punar āhūya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

    uvāca yena saṃgrāme sarvaśatrūñjighāṃsasi

    surāṣṭrāñjitavānyena śārṅgagāṇḍīvasaṃnibham

    suvarṇavikṛtaṃ sāram indrāyudhanibhaṃ varam

    tavānurūpaṃ sudṛḍhaṃ cāpam etad alaṃkṛtam

    tatsraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara

    sahadevaṃ ca samprekṣya punardharmasuto 'bravīt

    kaliṅgāndākṣiṇātyāṃśca māgadhāṃścārimardana

    yenaiva śatrūnsamare adhākṣīr arimardana

    tatsraṃsayitvā jyāpāśaṃ nidhātuṃ dhanur āhara

    ajayaddakṣiṇām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ

    tad asajyaṃ dhanuścakre nakulo dhanur ātmanaḥ

    kaliṅgāndākṣiṇātyāṃśca yenājayad ariṃdamaḥ

  22. 22
  23. 23
  24. 24

    खड्गांश्च पीतान्दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान्

    विपाठान्क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह

    वैशंपायन उवाच

    अथान्वशात्स नकुलं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

    आरुह्येमां शमीं वीर धनूंष्येतानि निक्षिप

    आयुधानि कलापांश्च गदाश्च विपुलास्तथा

    तानि सर्वाणि संनह्य वासोभिः परिवेष्ट्य च

    आरुह्य यावद् एतानि निधातुं विहगैर्वृताम्

    वैशंपायनः

    शमीम् आरुह्य महतीं निक्षिपाम्यायुधानि नः

    स हि धर्मेण धर्मात्मा तदा घोरतरे वने

    अरणीपर्वणः काले वरदत्तः परंतपः

    तान्यायुधान्युपादाय कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

    स वचः पुरुषव्याघ्रः प्रोवाच मधुराक्षरम्

    युधिष्ठिरः

    युधिष्ठिरः शुचिर्भूत्वा मनसाभिप्रणम्य च

    ब्रह्माणम् इन्द्रं वरदं कुबेरं वरुणानिलौ

    रुद्रं यमं च विष्णुं च सोमार्कौ धर्मम् एव च

    पृथिवीम् अन्तरिक्षं च दिशश्चोपदिशस्तथा

    वसूंश्च मरुतश्चैव ज्वलनं चातितेजसम्

    दिवाचरा रात्रिचराणि चापि

    यानीह भूतान्यनुकीर्तितानि

    तेभ्यो नमस्कृत्य च सुव्रतेभ्यः

    प्रणम्य तेषां शरणं गतो ऽहम्

    सर्वायुधानीह महाबलानि

    न्यासं महादेवसमीपतो वै

    न्यस्याम्यहं वायुसमीपतश्च

    वनस्पतीनां च सपर्वतानाम्

    एष न्यासो मया दत्तः सूर्यसोमानिलान्तिके

    मह्यं पार्थाय वा देयं पूर्णे वर्षे त्रयोदशे

    नेदं भीमे प्रदातव्यम् अयं क्रुद्धो वृकोदरः

    अमर्षान्नित्यसंरब्धो धृतराष्ट्रसुतान्प्रति

    अपूर्णकाले प्रहरेत्क्रोधसंजातमत्सरः

    पुनः प्रवेशो नः स्यात्तु वनवासाय सर्वथा

    समये परिपूर्णे तु धार्तराष्ट्रान्निहन्महे

    एष चार्थश्च धर्मश्च कामः कीर्तिः कुलं यशः

    वैशंपायनः

    ममायत्तम् इदं सर्वं जीवितं च न संशयः

    सो ऽवतीर्य महाप्राज्ञः पाण्डवः सत्यविक्रमः

    भीमं कण्ठे परिष्वज्य चानुनीय नराधिपः

    दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्

    नगरं गन्तुम् आयाताः सर्वे ते भ्रातरः सह

    khaḍgāṃśca pītāndīrghāṃśca kalāpāṃśca mahādhanān

    vipāṭhānkṣuradhārāṃśca dhanurbhirnidadhuḥ saha

    vaiśaṃpāyana uvāca

    athānvaśātsa nakulaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

    āruhyemāṃ śamīṃ vīra dhanūṃṣyetāni nikṣipa

    āyudhāni kalāpāṃśca gadāśca vipulāstathā

    tāni sarvāṇi saṃnahya vāsobhiḥ pariveṣṭya ca

    āruhya yāvad etāni nidhātuṃ vihagairvṛtām

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śamīm āruhya mahatīṃ nikṣipāmyāyudhāni naḥ

    sa hi dharmeṇa dharmātmā tadā ghoratare vane

    araṇīparvaṇaḥ kāle varadattaḥ paraṃtapaḥ

    tānyāyudhānyupādāya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

    sa vacaḥ puruṣavyāghraḥ provāca madhurākṣaram

    yudhiṣṭhiraḥ

    yudhiṣṭhiraḥ śucirbhūtvā manasābhipraṇamya ca

    brahmāṇam indraṃ varadaṃ kuberaṃ varuṇānilau

    rudraṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca somārkau dharmam eva ca

    pṛthivīm antarikṣaṃ ca diśaścopadiśastathā

    vasūṃśca marutaścaiva jvalanaṃ cātitejasam

    divācarā rātricarāṇi cāpi

    yānīha bhūtānyanukīrtitāni

    tebhyo namaskṛtya ca suvratebhyaḥ

    praṇamya teṣāṃ śaraṇaṃ gato 'ham

    sarvāyudhānīha mahābalāni

    nyāsaṃ mahādevasamīpato vai

    nyasyāmyahaṃ vāyusamīpataśca

    vanaspatīnāṃ ca saparvatānām

    eṣa nyāso mayā dattaḥ sūryasomānilāntike

    mahyaṃ pārthāya vā deyaṃ pūrṇe varṣe trayodaśe

    nedaṃ bhīme pradātavyam ayaṃ kruddho vṛkodaraḥ

    amarṣānnityasaṃrabdho dhṛtarāṣṭrasutānprati

    apūrṇakāle praharetkrodhasaṃjātamatsaraḥ

    punaḥ praveśo naḥ syāttu vanavāsāya sarvathā

    samaye paripūrṇe tu dhārtarāṣṭrānnihanmahe

    eṣa cārthaśca dharmaśca kāmaḥ kīrtiḥ kulaṃ yaśaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    mamāyattam idaṃ sarvaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ

    so 'vatīrya mahāprājñaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ

    bhīmaṃ kaṇṭhe pariṣvajya cānunīya narādhipaḥ

    daivatebhyo namaskṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam

    nagaraṃ gantum āyātāḥ sarve te bhrātaraḥ saha

  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28