50 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत
व्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः
vaiśaṃpāyana uvāca
tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata
vyatiṣṭhanvai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ
- 2
ततो ऽन्धकारं प्रणुदन्न् उदतिष्ठत चन्द्रमाः
कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन्क्षत्रियान्युधि
tato 'ndhakāraṃ praṇudann udatiṣṭhata candramāḥ
kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayankṣatriyānyudhi
- 3
ततः प्रकाशम् आसाद्य पुनर्युद्धम् अवर्तत
घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम्
tataḥ prakāśam āsādya punaryuddham avartata
ghorarūpaṃ tataste sma nāvekṣanta parasparam
- 4
ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः
tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā
abhyadravanmatsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ
- 5
ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ
गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान्
tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau
gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān
- 6
तथैव तेषां तु बलानि तानि क्रुद्धान्यथान्योन्यम् अभिद्रवन्ति
गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः
tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni kruddhānyathānyonyam abhidravanti
gadāsikhaḍgaiśca paraśvadhaiśca prāsaiśca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ
- 7
बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा
प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं विराटम् ओजस्विनम् अभ्यधावत्
balaṃ tu matsyasya balena rājā sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā
pramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ virāṭam ojasvinam abhyadhāvat
- 8
तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहम् अगृह्णताम्
tau nihatya pṛthagdhuryāvubhau ca pārṣṇisārathī
virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāham agṛhṇatām
- 9
तम् उन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकाम् इव
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः
tam unmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukām iva
syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ
- 10
तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे
प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैर् अर्दिता भृशम्
tasmingṛhīte virathe virāṭe balavattare
prādravanta bhayānmatsyāstrigartair arditā bhṛśam
- 11
तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनम् अरिंदमम्
teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
abhyabhāṣanmahābāhuṃ bhīmasenam ariṃdamam
- 12
मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा
तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम्
matsyarājaḥ parāmṛṣṭastrigartena suśarmaṇā
taṃ mokṣaya mahābāho na gaccheddviṣatāṃ vaśam
- 13
उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः
भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः
uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ
bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ
- 14
भीमसेन उवाच
अहम् एनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव
पश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः
bhīmasena uvāca
aham enaṃ paritrāsye śāsanāttava pārthiva
paśya me sumahatkarma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ
- 15
स्वबाहुबलम् आश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह
एकान्तम् आश्रितो राजन्पश्य मे ऽद्य पराक्रमम्
svabāhubalam āśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha
ekāntam āśrito rājanpaśya me 'dya parākramam
- 16
सुस्कन्धो ऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः
एनम् एव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान्
suskandho 'yaṃ mahāvṛkṣo gadārūpa iva sthitaḥ
enam eva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān
- 17
वैशंपायन उवाच
तं मत्तम् इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम्
अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim
abravīdbhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
- 18
मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः
मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम् अतिमानुषम्
जनाः समवबुध्येरन्भीमो ऽयम् इति भारत
mā bhīma sāhasaṃ kārṣīstiṣṭhatveṣa vanaspatiḥ
mā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇam atimānuṣam
janāḥ samavabudhyeranbhīmo 'yam iti bhārata
- 19
अन्यद् एवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुषम्
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम्
anyad evāyudhaṃ kiṃcitpratipadyasva mānuṣam
cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham
- 20
यद् एव मानुषं भीम भवेद् अन्यैर् अलक्षितम्
तद् एवायुधम् आदाय मोक्षयाशु महीपतिम्
yad eva mānuṣaṃ bhīma bhaved anyair alakṣitam
tad evāyudham ādāya mokṣayāśu mahīpatim
- 21
यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ
व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः
yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau
vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ
- 22
ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगान् अभ्यचोदयन्
दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः
tataḥ samastāste sarve turagān abhyacodayan
divyam astraṃ vikurvāṇāstrigartānpratyamarṣaṇāḥ
- 23
तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूः
वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम्
tānnivṛttarathāndṛṣṭvā pāṇḍavānsā mahācamūḥ
vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam
- 24
सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकम् अदर्शयत्
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः
sahasraṃ nyavadhīttatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
bhīmaḥ saptaśatānyodhānparalokam adarśayat
nakulaścāpi saptaiva śatāni prāhiṇoccharaiḥ
- 25
शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान्
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः
भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ
śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān
yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ
bhittvā tāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ nararṣabha
- 26
ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैर् अभ्यतुदद्भृशम्
tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ
abhidrutya suśarmāṇaṃ śarair abhyatudadbhṛśam
- 27
सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम्
अविध्यन्नवभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्
suśarmāpi susaṃkruddhastvaramāṇo yudhiṣṭhiram
avidhyannavabhirbāṇaiścaturbhiścaturo hayān
- 28
ततो राजन्न् आशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः
समासाद्य सुशर्माणम् अश्वान् अस्य व्यपोथयत्
tato rājann āśukārī kuntīputro vṛkodaraḥ
samāsādya suśarmāṇam aśvān asya vyapothayat
- 29
पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थाद् अपाहरत्
pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ
athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthād apāharat
- 30
चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः
स भयाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा
cakrarakṣaśca śūraśca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ
sa bhayāddvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahattadā

