54 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः
प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः
vaiśaṃpāyana uvāca
avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ
prāviśannagaraṃ hṛṣṭaścaturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ
- 2
जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः
अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः
jitvā trigartānsaṃgrāme gāścaivādāya kevalāḥ
aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ
- 3
तम् आसनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम्
उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह
tam āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam
upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha
- 4
सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट्
विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा
sabhājitaḥ sasainyastu pratinandyātha matsyarāṭ
visarjayāmāsa tadā dvijāṃśca prakṛtīstathā
- 5
ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः
उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत्
tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ
uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt
- 6
आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि
अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम्
ācakhyustasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāśca veśmani
antaḥpuracarāścaiva kurubhirgodhanaṃ hṛtam
- 7
विजेतुम् अभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात्
बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः
vijetum abhisaṃrabdha eka evātisāhasāt
bṛhannaḍāsahāyaśca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ
- 8
उपयातान् अतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम्
कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान्
upayātān atirathāndroṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam
karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān
- 9
राजा विराटो ऽथ भृशं प्रतप्तः श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम्
बृहन्नडासारथिम् आजिवर्धनं प्रोवाच सर्वान् अथ मन्त्रिमुख्यान्
rājā virāṭo 'tha bhṛśaṃ prataptaḥ śrutvā sutaṃ hyekarathena yātam
bṛhannaḍāsārathim ājivardhanaṃ provāca sarvān atha mantrimukhyān
- 10
सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः
त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन
sarvathā kuravaste hi ye cānye vasudhādhipāḥ
trigartānnirjitāñśrutvā na sthāsyanti kadācana
- 11
तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः
उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैर् अविक्षताः
tasmādgacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ
uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartair avikṣatāḥ
- 12
हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान्
प्रस्थापयामास सुतस्य हेतोर्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान्
hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca śīghraṃ padātisaṃghāṃśca tataḥ pravīrān
prasthāpayāmāsa sutasya hetorvicitraśastrābharaṇopapannān
- 13
एवं स राजा मत्स्यानां विराटो ऽक्षौहिणीपतिः
व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्
evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo 'kṣauhiṇīpatiḥ
vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm
- 14
कुमारम् आशु जानीत यदि जीवति वा न वा
यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्ये ऽहं न स जीवति
kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā
yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye 'haṃ na sa jīvati
- 15
तम् अब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य विराटम् आर्तं कुरुभिः प्रतप्तम्
बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः
tam abravīddharmarājaḥ prahasya virāṭam ārtaṃ kurubhiḥ prataptam
bṛhannaḍā sārathiścennarendra pare na neṣyanti tavādya gāstāḥ
- 16
सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च तथैव देवासुरयक्षनागान्
अलं विजेतुं समरे सुतस्ते स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन
sarvānmahīpānsahitānkurūṃśca tathaiva devāsurayakṣanāgān
alaṃ vijetuṃ samare sutaste svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena
- 17
अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः
विराटनगरं प्राप्य जयम् आवेदयंस्तदा
athottareṇa prahitā dūtāste śīghragāminaḥ
virāṭanagaraṃ prāpya jayam āvedayaṃstadā
- 18
राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम् उत्तमम्
पराजयं कुरूणां चाप्य् उपायान्तं तथोत्तरम्
rājñastataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam
parājayaṃ kurūṇāṃ cāpy upāyāntaṃ tathottaram
- 19
सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः
उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप
sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ
uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa
- 20
कङ्क उवाच
दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः
दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ
kaṅka uvāca
diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ
diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha
- 21
नाद्भुतं त्वेव मन्ये ऽहं यत्ते पुत्रो ऽजयत्कुरून्
ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा
nādbhutaṃ tveva manye 'haṃ yatte putro 'jayatkurūn
dhruva eva jayastasya yasya yantā bṛhannaḍā
- 22
वैशंपायन उवाच
ततो विराटो नृपतिः सम्प्रहृष्टतनूरुहः
श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः
आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सो ऽभ्यचोदयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato virāṭo nṛpatiḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ
śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ
ācchādayitvā dūtāṃstānmantriṇaḥ so 'bhyacodayat
- 23
राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिर् अलंकृताः
पुष्पोपहारैर् अर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः
rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhir alaṃkṛtāḥ
puṣpopahārair arcyantāṃ devatāścāpi sarvaśaḥ
- 24
कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः
वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम
kumārā yodhamukhyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ
vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama
- 25
घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तम् आरुह्य वारणम्
शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम
ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattam āruhya vāraṇam
śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama
- 26
उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिर् अभिसंवृता
शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम्
uttarā ca kumārībhirbahvībhir abhisaṃvṛtā
śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām
- 27
श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च
भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च
śrutvā tu tadvacanaṃ pārthivasya sarve punaḥ svastikapāṇayaśca
bheryaśca tūryāṇi ca vārijāśca veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāśca
- 28
तथैव सूताः सह मागधैश्च नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः
पुराद्विराटस्य महाबलस्य प्रत्युद्ययुः पुत्रम् अनन्तवीर्यम्
tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiśca nandīvādyāḥ paṇavāstūryavādyāḥ
purādvirāṭasya mahābalasya pratyudyayuḥ putram anantavīryam
- 29
प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः
मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदम् अब्रवीत्
अक्षान् आहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम्
prasthāpya senāṃ kanyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ
matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idam abravīt
akṣān āhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām
- 30
तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत
न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम्
taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata
na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam

