31 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्मम् अब्रवीत्
द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्
vaiśaṃpāyana uvāca
atha duryodhano rājā samare bhīṣmam abravīt
droṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahāratham
- 2
उक्तो ऽयम् अर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत्
पुनर् एव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन्
ukto 'yam artha ācāryo mayā karṇena cāsakṛt
punar eva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ bruvan
- 3
पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान्
वने जनपदे ऽज्ञातैर् एष एव पणो हि नः
parājitairhi vastavyaṃ taiśca dvādaśa vatsarān
vane janapade 'jñātair eṣa eva paṇo hi naḥ
- 4
तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम्
अज्ञातवासं बीभत्सुर् अथास्माभिः समागतः
teṣāṃ na tāvannirvṛttaṃ vartate tu trayodaśam
ajñātavāsaṃ bībhatsur athāsmābhiḥ samāgataḥ
- 5
अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुर् आगतः
पुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः
anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsur āgataḥ
punardvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ
- 6
लोभाद्वा ते न जानीयुर् अस्मान्वा मोह आविशत्
हीनातिरिक्तम् एतेषां भीष्मो वेदितुम् अर्हति
lobhādvā te na jānīyur asmānvā moha āviśat
hīnātiriktam eteṣāṃ bhīṣmo veditum arhati
- 7
अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा
arthānāṃ tu punardvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ
anyathā cintito hyarthaḥ punarbhavati cānyathā
- 8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम्
यदि बीभत्सुर् आयातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः
uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatām
yadi bībhatsur āyātasteṣāṃ kaḥ syātparāṅmukhaḥ
- 9
त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुम् इहागताः
मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहून् अस्मान् अकीर्तयन्
trigartānāṃ vayaṃ hetormatsyānyoddhum ihāgatāḥ
matsyānāṃ viprakārāṃste bahūn asmān akīrtayan
- 10
तेषां भयाभिपन्नानां तद् अस्माभिः प्रतिश्रुतम्
प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत्
teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tad asmābhiḥ pratiśrutam
prathamaṃ tairgrahītavyaṃ matsyānāṃ godhanaṃ mahat
- 11
सप्तमीम् अपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम्
अष्टम्यां पुनर् अस्माभिर् आदित्यस्योदयं प्रति
saptamīm aparāhṇe vai tathā nastaiḥ samāhitam
aṣṭamyāṃ punar asmābhir ādityasyodayaṃ prati
- 12
ते वा गावो न पश्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः
अस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्
te vā gāvo na paśyanti yadi vā syuḥ parājitāḥ
asmānvāpyatisaṃdhāya kuryurmatsyena saṃgatam
- 13
अथवा तान् उपायातो मत्स्यो जानपदैः सह
सर्वया सेनया सार्धम् अस्मान्योद्धुम् उपागतः
athavā tān upāyāto matsyo jānapadaiḥ saha
sarvayā senayā sārdham asmānyoddhum upāgataḥ
- 14
तेषाम् एव महावीर्यः कश्चिद् एव पुरःसरः
अस्माञ्जेतुम् इहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत्
teṣām eva mahāvīryaḥ kaścid eva puraḥsaraḥ
asmāñjetum ihāyāto matsyo vāpi svayaṃ bhavet
- 15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुर् आगतः
सर्वैर्योद्धव्यम् अस्माभिर् इति नः समयः कृतः
yadyeṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsur āgataḥ
sarvairyoddhavyam asmābhir iti naḥ samayaḥ kṛtaḥ
- 16
अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाः
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिर् एव च
atha kasmātsthitā hyete ratheṣu rathasattamāḥ
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva vikarṇo drauṇir eva ca
- 17
संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाः
नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयो ऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम्
saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle hyasminmahārathāḥ
nānyatra yuddhācchreyo 'sti tathātmā praṇidhīyatām
- 18
आच्छिन्ने गोधने ऽस्माकम् अपि देवेन वज्रिणा
यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्
ācchinne godhane 'smākam api devena vajriṇā
yamena vāpi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet
- 19
शरैर् अभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने
को हि जीवेत्पदातीनां भवेद् अश्वेषु संशयः
आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्
śarair abhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane
ko hi jīvetpadātīnāṃ bhaved aśveṣu saṃśayaḥ
ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītirvidhīyatām
- 20
जानाति हि मतं तेषाम् अतस्त्रासयतीव नः
अर्जुनेनास्य संप्रीतिम् अधिकाम् उपलक्षये
jānāti hi mataṃ teṣām atastrāsayatīva naḥ
arjunenāsya saṃprītim adhikām upalakṣaye
- 21
तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुम् उपायान्तं प्रशंसति
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
tathā hi dṛṣṭvā bībhatsum upāyāntaṃ praśaṃsati
yathā senā na bhajyeta tathā nītirvidhīyatām
- 22
अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता
यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṃ gatā
yathā na vibhrametsenā tathā nītirvidhīyatām
- 23
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे
स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः
aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavetpare
sthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ
- 24
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः
स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा
sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ
stanayitnośca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśastathā
- 25
किम् अत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते
अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात्
kim atra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate
anyatra kāmāddveṣādvā roṣādvāsmāsu kevalāt
- 26
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः
नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन
ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāścāpāyadarśinaḥ
naite mahābhaye prāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃcana
- 27
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु च
कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः
prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣvāvasatheṣu ca
kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitāstatra śobhanāḥ
- 28
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि
इष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः
bahūnyāścaryarūpāṇi kurvanto janasaṃsadi
iṣvastre cārusaṃdhāne paṇḍitāstatra śobhanāḥ
- 29
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च
अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः
pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca
annasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitāstatra śobhanāḥ
- 30
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः
विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः
paṇḍitānpṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ
vidhīyatāṃ tathā nītiryathā vadhyeta vai paraḥ

