37 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः
सो ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजम् अपश्यत
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśatpṛthivīṃjayaḥ
so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājam apaśyata
- 2
स तं रुधिरसंसिक्तम् अनेकाग्रम् अनागसम्
भूमावासीनम् एकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम्
sa taṃ rudhirasaṃsiktam anekāgram anāgasam
bhūmāvāsīnam ekānte sairandhryā samupasthitam
- 3
ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः
केनायं ताडितो राजन्केन पापम् इदं कृतम्
tataḥ papraccha pitaraṃ tvaramāṇa ivottaraḥ
kenāyaṃ tāḍito rājankena pāpam idaṃ kṛtam
- 4
विराट उवाच
मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावद् अर्हति
प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति
virāṭa uvāca
mayāyaṃ tāḍito jihmo na cāpyetāvad arhati
praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṃ praśaṃsati
- 5
उत्तर उवाच
अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रम् एव प्रसाद्यताम्
मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलम् अपि निर्दहेत्
uttara uvāca
akāryaṃ te kṛtaṃ rājankṣipram eva prasādyatām
mā tvā brahmaviṣaṃ ghoraṃ samūlam api nirdahet
- 6
वैशंपायन उवाच
स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः
क्षमयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नम् इवानलम्
vaiśaṃpāyana uvāca
sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ
kṣamayāmāsa kaunteyaṃ bhasmacchannam ivānalam
- 7
क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत
चिरं क्षान्तम् इदं राजन्न मन्युर्विद्यते मम
kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata
ciraṃ kṣāntam idaṃ rājanna manyurvidyate mama
- 8
यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः
सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः
yadi hyetatpatedbhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ
sarāṣṭrastvaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ
- 9
न दूषयामि ते राजन्यच्च हन्याद् अदूषकम्
बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणम् आप्नुयात्
na dūṣayāmi te rājanyacca hanyād adūṣakam
balavantaṃ mahārāja kṣipraṃ dāruṇam āpnuyāt
- 10
शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा
अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्युपतिष्ठत
śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannaḍā
abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpyupatiṣṭhata
- 11
क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणाद् उत्तरम् आगतम्
प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः
kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇād uttaram āgatam
praśaśaṃsa tato matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ
- 12
त्वया दायादवान् अस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन
त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति
tvayā dāyādavān asmi kaikeyīnandivardhana
tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati
- 13
पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात्
तेन कर्णेन ते तात कथम् आसीत्समागमः
padaṃ padasahasreṇa yaścarannāparādhnuyāt
tena karṇena te tāta katham āsītsamāgamaḥ
- 14
मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते
यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निर् इव दुःसहः
तेन भीष्मेण ते तात कथम् आसीत्समागमः
manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate
yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgnir iva duḥsahaḥ
tena bhīṣmeṇa te tāta katham āsītsamāgamaḥ
- 15
आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः
सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः
तेन द्रोणेन ते तात कथम् आसीत्समागमः
ācāryo vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yo dvijaḥ
sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
tena droṇena te tāta katham āsītsamāgamaḥ
- 16
आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृताम् अपि
अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः
ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhṛtām api
aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ
- 17
रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा
कृपेण तेन ते तात कथम् आसीत्समागमः
raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijo yathā
kṛpeṇa tena te tāta katham āsītsamāgamaḥ
- 18
पर्वतं यो ऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः
दुर्योधनेन ते तात कथम् आसीत्समागमः
parvataṃ yo 'bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ
duryodhanena te tāta katham āsītsamāgamaḥ
- 19
उत्तर उवाच
न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे
कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित्
uttara uvāca
na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare
kṛtaṃ tu karma tatsarvaṃ devaputreṇa kenacit
- 20
स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत्
स चातिष्ठद्रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा
sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat
sa cātiṣṭhadrathopasthe vajrahastanibho yuvā
- 21
तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः
तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम्
tena tā nirjitā gāvastena te kuravo jitāḥ
tasya tatkarma vīrasya na mayā tāta tatkṛtam
- 22
स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान्
सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः
sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān
sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñśaraiḥ
- 23
दुर्योधनं च समरे सनागम् इव यूथपम्
प्रभग्नम् अब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम्
duryodhanaṃ ca samare sanāgam iva yūthapam
prabhagnam abravīdbhītaṃ rājaputraṃ mahābalam
- 24
न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन
व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज
na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃcana
vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātmaja
- 25
न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु
पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गम् आप्स्यसि
na mokṣyase palāyaṃstvaṃ rājanyuddhe manaḥ kuru
pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargam āpsyasi
- 26
स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान्
सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन्
sa nivṛtto naravyāghro muñcanvajranibhāñśarān
sacivaiḥ saṃvṛto rājā rathe nāga iva śvasan
- 27
तत्र मे रोमहर्षो ऽभूद् ऊरुस्तम्भश्च मारिष
यद् अभ्रघनसंकाशम् अनीकं व्यधमच्छरैः
tatra me romaharṣo 'bhūd ūrustambhaśca māriṣa
yad abhraghanasaṃkāśam anīkaṃ vyadhamaccharaiḥ
- 28
तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा
कुरूंस्तान्प्रहसन्राजन्वासांस्यपहरद्बली
tatpraṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhanano yuvā
kurūṃstānprahasanrājanvāsāṃsyapaharadbalī
- 29
एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः
शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने
ekena tena vīreṇa ṣaḍrathāḥ parivāritāḥ
śārdūleneva mattena mṛgāstṛṇacarā vane
- 30
विराट उवाच
क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः
यो मे धनम् अवाजैषीत्कुरुभिर्ग्रस्तम् आहवे
virāṭa uvāca
kva sa vīro mahābāhurdevaputro mahāyaśāḥ
yo me dhanam avājaiṣītkurubhirgrastam āhave

