29 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
आहूयमानस्तु स तेन संख्ये महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः
निवर्तितस्तस्य गिराङ्कुशेन गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन
vaiśaṃpāyana uvāca
āhūyamānastu sa tena saṃkhye mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ
nivartitastasya girāṅkuśena gajo yathā matta ivāṅkuśena
- 2
सो ऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो महारथेनातिरथस्तरस्वी
पर्याववर्ताथ रथेन वीरो भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः
so 'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo mahārathenātirathastarasvī
paryāvavartātha rathena vīro bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ
- 3
तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः
दुर्योधनं दक्षिणतो ऽभ्यगच्छत्पार्थं नृवीरो युधि हेममाली
taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ nivartya saṃstabhya ca viddhagātraḥ
duryodhanaṃ dakṣiṇato 'bhyagacchatpārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī
- 4
भीष्मस्ततः शांतनवो निवृत्य हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरयंस्तुरंगान्
दुर्योधनं पश्चिमतो ऽभ्यरक्षत्पार्थान्महाबाहुर् अधिज्यधन्वा
bhīṣmastataḥ śāṃtanavo nivṛtya hiraṇyakakṣyāṃstvarayaṃsturaṃgān
duryodhanaṃ paścimato 'bhyarakṣatpārthānmahābāhur adhijyadhanvā
- 5
द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम्
सर्वे पुरस्ताद्विततेषुचापा दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः
droṇaḥ kṛpaścaiva viviṃśatiśca duḥśāsanaścaiva nivṛtya śīghram
sarve purastādvitateṣucāpā duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ
- 6
स तान्यनीकानि निवर्तमानान्य् आलोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः
हंसो यथा मेघम् इवापतन्तं धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी
sa tānyanīkāni nivartamānāny ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ
haṃso yathā megham ivāpatantaṃ dhanaṃjayaḥ pratyapatattarasvī
- 7
ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थम् अस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः
ववर्षुर् अभ्येत्य शरैः समन्तान्मेघा यथा भूधरम् अम्बुवेगैः
te sarvataḥ saṃparivārya pārtham astrāṇi divyāni samādadānāḥ
vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantānmeghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ
- 8
ततो ऽस्त्रम् अस्त्रेण निवार्य तेषां गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम्
संमोहनं शत्रुसहो ऽन्यद् अस्त्रं प्रादुश्चकारैन्द्रिर् अपारणीयम्
tato 'stram astreṇa nivārya teṣāṃ gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām
saṃmohanaṃ śatrusaho 'nyad astraṃ prāduścakāraindrir apāraṇīyam
- 9
ततो दिशश्चानुदिशो विवृत्य शरैः सुधारैर्निशितैः सुपुङ्खैः
गाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां महाबलः प्रव्यथयांचकार
tato diśaścānudiśo vivṛtya śaraiḥ sudhārairniśitaiḥ supuṅkhaiḥ
gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ mahābalaḥ pravyathayāṃcakāra
- 10
ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य दोर्भ्यां महाशङ्खम् उदारघोषम्
व्यनादयत्स प्रदिशो दिशः खं भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता
tataḥ punarbhīmaravaṃ pragṛhya dorbhyāṃ mahāśaṅkham udāraghoṣam
vyanādayatsa pradiśo diśaḥ khaṃ bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā
- 11
ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः संमोहिताः पार्थसमीरितेन
उत्सृज्य चापानि दुरासदानि सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः
te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ saṃmohitāḥ pārthasamīritena
utsṛjya cāpāni durāsadāni sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ
- 12
तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाः
निर्याहि मध्याद् इति मत्स्यपुत्रम् उवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः
tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ
niryāhi madhyād iti matsyaputram uvāca yāvatkuravo visaṃjñāḥ
- 13
आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम्
द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर
ācārya śāradvatayoḥ suśukle karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram
drauṇeśca rājñaśca tathaiva nīle vastre samādatsva narapravīra
- 14
भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये जानाति मे ऽस्त्रप्रतिघातम् एषः
एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्वम् एवं हि यातव्यम् अमूढसंज्ञैः
bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye jānāti me 'strapratighātam eṣaḥ
etasya vāhānkuru savyatastvam evaṃ hi yātavyam amūḍhasaṃjñaiḥ
- 15
रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा रथाद् अवप्लुत्य विराटपुत्रः
वस्त्राण्युपादाय महारथानां तूर्णं पुनः स्वं रथम् आरुरोह
raśmīnsamutsṛjya tato mahātmā rathād avaplutya virāṭaputraḥ
vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha
- 16
ततो ऽन्वशासच्चतुरः सदश्वान्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान्
ते तद्व्यतीयुर्ध्वजिनाम् अनीकं श्वेता वहन्तो ऽर्जुनम् आजिमध्यात्
tato 'nvaśāsaccaturaḥ sadaśvānputro virāṭasya hiraṇyakakṣyān
te tadvyatīyurdhvajinām anīkaṃ śvetā vahanto 'rjunam ājimadhyāt
- 17
तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं भीष्मः शरैर् अभ्यहनत्तरस्वी
स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः
tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ bhīṣmaḥ śarair abhyahanattarasvī
sa cāpi bhīṣmasya hayānnihatya vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ
- 18
ततो ऽर्जुनो भीष्मम् अपास्य युद्धे विद्ध्वास्य यन्तारम् अरिष्टधन्वा
तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः
tato 'rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā
tasthau vimukto rathavṛndamadhyādrāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ
- 19
लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम्
रणाद्विमुक्तं स्थितम् एकम् आजौ स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे
labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam
raṇādvimuktaṃ sthitam ekam ājau sa dhārtarāṣṭrastvarito babhāṣe
- 20
अयं कथंस्विद्भवतां विमुक्तस्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत्
तम् अब्रवीच्छांतनवः प्रहस्य क्व ते गता बुद्धिर् अभूत्क्व वीर्यम्
ayaṃ kathaṃsvidbhavatāṃ vimuktastaṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet
tam abravīcchāṃtanavaḥ prahasya kva te gatā buddhir abhūtkva vīryam
- 21
शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितो ऽभूर् उत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम्
न त्वेव बीभत्सुर् अलं नृशंसं कर्तुं न पापे ऽस्य मनो निविष्टम्
śāntiṃ parāśvasya yathā sthito 'bhūr utsṛjya bāṇāṃśca dhanuśca citram
na tveva bībhatsur alaṃ nṛśaṃsaṃ kartuṃ na pāpe 'sya mano niviṣṭam
- 22
त्रैलोक्यहेतोर्न जहेत्स्वधर्मं तस्मान्न सर्वे निहता रणे ऽस्मिन्
क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः
trailokyahetorna jahetsvadharmaṃ tasmānna sarve nihatā raṇe 'smin
kṣipraṃ kurūnyāhi kurupravīra vijitya gāśca pratiyātu pārthaḥ
- 23
दुर्योधनस्तस्य तु तन्निशम्य पितामहस्यात्महितं वचो ऽथ
अतीतकामो युधि सो ऽत्यमर्षी राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम्
duryodhanastasya tu tanniśamya pitāmahasyātmahitaṃ vaco 'tha
atītakāmo yudhi so 'tyamarṣī rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm
- 24
तद्भीष्मवाक्यं हितम् ईक्ष्य सर्वे धनंजयाग्निं च विवर्धमानम्
निवर्तनायैव मनो निदध्युर्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः
tadbhīṣmavākyaṃ hitam īkṣya sarve dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam
nivartanāyaiva mano nidadhyurduryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ
- 25
तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थो धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान्
आभाषमाणो ऽनुययौ मुहूर्तं सम्पूजयंस्तत्र गुरून्महात्मा
tānprasthitānprītamanāḥ sa pārtho dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān
ābhāṣamāṇo 'nuyayau muhūrtaṃ sampūjayaṃstatra gurūnmahātmā
- 26
पितामहं शांतनवं स वृद्धं द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्ना
द्रौणिं कृपं चैव गुरूंश्च सर्वाञ्शरैर्विचित्रैर् अभिवाद्य चैव
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā
drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃśca sarvāñśarairvicitrair abhivādya caiva
- 27
दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं चिछेद पार्थो मुकुटं शरेण
आमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्यान्गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान्
duryodhanasyottamaratnacitraṃ cicheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa
āmantrya vīrāṃśca tathaiva mānyāngāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān
- 28
स देवदत्तं सहसा विनाद्य विदार्य वीरो द्विषतां मनांसि
ध्वजेन सर्वान् अभिभूय शत्रून्स हेमजालेन विराजमानः
sa devadattaṃ sahasā vinādya vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi
dhvajena sarvān abhibhūya śatrūnsa hemajālena virājamānaḥ
- 29
दृष्ट्वा प्रयातांस्तु कुरून्किरीटी हृष्टो ऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम्
आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः
dṛṣṭvā prayātāṃstu kurūnkirīṭī hṛṣṭo 'bravīttatra sa matsyaputram
āvartayāśvānpaśavo jitāste yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ

